Đoạn trích trong “Văn tế thập loại chúng sinh” của Nguyễn Du thể hiện sâu sắc giá trị nhân đạo lớn lao và tấm lòng thương đời vô hạn của tác giả. Bằng việc liệt kê hàng loạt số phận bất hạnh: người lính chết trận, kẻ chinh phu bỏ mình nơi sa trường, người phụ nữ “buôn nguyệt bán hoa”, kẻ hành khất chết đường…, Nguyễn Du đã khắc họa bức tranh xã hội đầy đau thương, nơi con người bị xô đẩy vào cảnh “lầm than một đời”. Đặc biệt, câu thơ “Đau đớn thay phận đàn bà” vang lên như một tiếng khóc xót xa cho thân phận người phụ nữ trong xã hội cũ. Qua đó, tác phẩm bộc lộ niềm cảm thương sâu sắc đối với những kiếp người nhỏ bé, cô độc, không nơi nương tựa cả khi sống lẫn khi chết.

Về nghệ thuật, đoạn trích giàu sức gợi nhờ thủ pháp liệt kê, điệp cấu trúc “Cũng có kẻ…”, kết hợp hình ảnh giàu tính biểu cảm như “mạng người như rác”, “ngọn lửa ma trơi”, “chết vùi đường quan”. Giọng điệu khi bi thiết, khi xót xa tạo nên âm hưởng ai oán, phù hợp với thể văn tế. Tất cả góp phần làm nổi bật giá trị nhân văn sâu sắc và tài năng nghệ thuật bậc thầy của Nguyễn Du.

Trong bài thơ “Trò chuyện với nàng Vọng Phu” của Vương Trọng, hình tượng “nàng Vọng Phu” hiện lên vừa quen thuộc vừa mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Gợi nhắc truyền thuyết về Vọng Phu – người vợ bồng con chờ chồng đến hóa đá – bài thơ không chỉ khắc họa nỗi đợi chờ mòn mỏi mà còn nâng tầm thành vẻ đẹp của niềm tin và đức hi sinh. Nàng đứng “trong mưa, trong gió”, “cô đơn giữa mây trời”, bất chấp “đất nước qua trăm trận binh đao”, dâu bể đổi thay. Sự hóa đá không đơn thuần là bi kịch của thân phận mà là sự hóa thân của “niềm tin”, của “thời gian chờ đợi”. Qua lời đối thoại đầy trăn trở, tác giả bày tỏ sự thấu hiểu nỗi khổ của người vợ có chồng ra trận, đồng thời gửi gắm ước mong nhân văn: “Ta hoá đá đợi triệu lần nỗi đợi / Để những người vợ muôn đời thoát khỏi cảnh chờ mong.” Vì thế, nàng Vọng Phu trở thành biểu tượng cho lòng thủy chung son sắt của người phụ nữ Việt Nam và cũng là lời nhắc nhở về những mất mát do chiến tranh gây ra.

Trong bài thơ Chân quê của Nguyễn Bính, nhân vật “em” hiện lên như biểu tượng cho vẻ đẹp người con gái thôn quê trước sự đổi thay của lối sống thị thành. Trước hết, “em” xuất hiện với sự thay đổi về hình thức: “khăn nhung, quần lĩnh”, “áo cài khuy bấm” – những trang phục tân thời, xa lạ với không gian làng quê mộc mạc. Sự thay đổi ấy khiến nhân vật “tôi” ngỡ ngàng, tiếc nuối, bởi nó làm phai nhạt vẻ đẹp chân chất vốn có của “em”. Qua hàng loạt câu hỏi tu từ: “Nào đâu cái yếm lụa sồi?... Cái áo tứ thân?”, có thể thấy “em” từng gắn với những trang phục truyền thống đậm hồn quê. Tuy nhiên, “em” không hề bị phê phán gay gắt; trái lại, nàng chỉ là cô gái trẻ bị cuốn theo sức hấp dẫn của chốn thị thành. Lời “van em” tha thiết cho thấy nhân vật “tôi” trân trọng, yêu thương và mong “em” giữ gìn nét quê mùa giản dị. Như vậy, nhân vật “em” không chỉ là hình ảnh một cô gái cụ thể mà còn tượng trưng cho hồn quê đang ít nhiều đổi khác trước làn gió đô thị hóa, qua đó thể hiện niềm tha thiết giữ gìn bản sắc truyền thống của nhà thơ.