Sự xâm lược và cai trị của các nước thực dân phương Tây (Anh, Pháp, Hà Lan, Tây Ban Nha...) đã tạo ra những biến đổi sâu sắc và phức tạp tại Đông Nam Á trên nhiều phương diện: 1. Về Chính trị Mất độc lập, chủ quyền: Hầu hết các quốc gia (trừ Xiêm/Thái Lan) đều trở thành thuộc địa hoặc nửa thuộc địa. Bộ máy cai trị: Thực dân thiết lập bộ máy cai trị trực tiếp hoặc gián tiếp, dùng chính sách "chia để trị" để làm suy yếu sức mạnh đoàn kết dân tộc. Địa giới hành chính: Vẽ lại bản đồ khu vực, tạo ra những đường biên giới nhân tạo mà đôi khi gây ra tranh chấp kéo dài đến tận ngày nay. 2. Về Kinh tế Chế độ khai thác thuộc địa: Kinh tế bị biến thành nơi cung cấp nguyên liệu thô và thị trường tiêu thụ hàng hóa cho chính quốc. Cơ cấu kinh tế bị lệch lạc: Tập trung vào khai thác khoáng sản và đồn điền cây công nghiệp (cao su, cà phê, trà), trong khi công nghiệp nặng không được chú trọng phát triển. Hạ tầng: Xây dựng hệ thống giao thông (đường sắt, cảng biển) chủ yếu để phục vụ việc vận chuyển tài nguyên về nước. 3. Về Văn hóa - Xã hội Biến đổi cơ cấu xã hội: Xuất hiện các giai cấp, tầng lớp mới như công nhân, tư sản dân tộc và trí thức Tây học. Giao thoa văn hóa: Sự du nhập của văn hóa, lối sống và tôn giáo phương Tây (đặc biệt là Thiên chúa giáo). Giáo dục: Hệ thống giáo dục mới được hình thành nhưng chủ yếu để đào tạo đội ngũ tay sai đắc lực. Liên hệ với tình hình thực tế ở Việt Nam Tại Việt Nam, ảnh hưởng của thời kỳ thực dân Pháp (1858 - 1945) để lại những dấu ấn rất rõ nét: Về Kiến trúc và Quy hoạch: Nhiều thành phố lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Lạt vẫn còn giữ lại những công trình kiến trúc Pháp đặc trưng (Nhà hát Lớn, Bưu điện trung tâm, các biệt thự cổ). Về Ngôn ngữ: Sự ra đời và phổ biến của chữ Quốc ngữ (dùng ký tự Latinh) là một bước ngoặt quan trọng, thay thế dần chữ Hán và chữ Nôm, giúp việc truyền bá tri thức trở nên thuận tiện hơn. Về Kinh tế: Hình thành các vùng chuyên canh cây công nghiệp lớn (như cao su ở Đông Nam Bộ) và các khu mỏ (như than đá ở Quảng Ninh) vốn có nguồn gốc từ thời khai thác thuộc địa. Về Ẩm thực: Sự giao thoa tạo nên những nét độc đáo như bánh mì, cà phê – những thứ nay đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của người Việt.

Khu vực Đông Nam Á hải đảo (bao gồm Indonesia, Philippines, Malaysia,...) là những nơi đầu tiên thu hút sự chú ý của thực dân phương Tây nhờ nguồn tài nguyên hương liệu dồi dào. Quá trình này diễn ra kéo dài từ thế kỷ XVI đến cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. 1. Tại Philippines Thế kỷ XVI: Tây Ban Nha bắt đầu xâm nhập. Năm 1571, họ chiếm thành phố Manila, đặt nền móng cho việc thống trị. Cuối thế kỷ XIX: Philippines trở thành thuộc địa của Tây Ban Nha. Tuy nhiên, sau cuộc chiến tranh Mỹ - Tây Ban Nha (1898), Philippines rơi vào tay đế quốc Mỹ. 2. Tại Indonesia Đầu thế kỷ XVI: Bồ Đào Nha chiếm Malacca (1511), mở đường cho các nước phương Tây khác vào vùng này. Thế kỷ XVII: Hà Lan bắt đầu đánh đuổi Bồ Đào Nha và cạnh tranh với Anh. Công ty Đông Ấn Hà Lan được thành lập và dần kiểm soát các đảo. Cuối thế kỷ XIX: Hà Lan hoàn tất việc thôn tính và thiết lập ách cai trị trên toàn bộ quần đảo Indonesia. 3. Tại Malaysia Thế kỷ XVIII - XIX: Thực dân Anh bắt đầu xâm nhập. Họ chiếm các vị trí chiến lược như đảo Penang (1786), Singapore (1819) và Malacca (1824). Cuối thế kỷ XIX: Anh hoàn tất việc thôn tính các tiểu quốc Hồi giáo và thiết lập Liên bang Mã Lai (1895) dưới sự bảo hộ của mình.