Nguyễn Khuyến - một nhà thơ tài ba với danh xưng "Tam nguyên Yên Đổ", một nhà trí thức chính trực đầy tâm tư trước cảnh nước mất nhà tan. Trong tập thơ trào xuất sắc mà ông để lại cho nền văn học nước nhà, bài thơ "Tiến sĩ giấy" nổi bật hơn cả khi không chỉ miêu tả một món đồ chơi dân gian trong dịp Tết Trung thu mà còn là lời mỉa mai cay đắng về những danh hão, những trí thức bù nhìn trong xã hội thực dân phong kiến đương thời.

Cũng cờ, cũng biển, cũng cân đai,

Cũng gọi ông nghè có kém ai.

Bắt đầu với hai câu đề của bài thơ, tác giả miêu tả hình ảnh ông tiến sĩ bằng giấy với đầy đủ "ghế chéo lọng xanh", "cũng có bảng vàng", "cũng có cân đai". Diệp từ "cũng " vừa miêu tả sự bắt chước giống hệt thật, vừa hàm ý mỉa mai: cái gì cũng có, chỉ thiếu mỗi thực lực và linh hồn.

Mảnh giấy làm nên thân giáp bảng,

Nét son điểm rõ mặt văn khôi.

Tiếp đến với hai câu thực, Nguyễn khuyến đã bày tỏ luôn thái độ mỉa mai trước những tấm bằng hay giấy chứng nhận "mua đi bán lại", khi chúng đã cho người mua thứ địa vị xã hội, quyền lực cùng danh tiến sĩ hão, nhưng tài năng thực sự của con người chưa chắc tương xứng. Hình ảnh "thân bằng mảnh giấy", "mảnh gương soi" cho thấy sự mỏng manh, giả tạo. Ông tiến sĩ này không có xương thịt, không có ý chí, chỉ là một vật trang trí rẻ tiền. Qua đó, tác giả bộc lộ nỗi trăn trở trước hiện tượng khoa cử hư danh và thói hư danh trong xã hội phong kiến lúc bấy giờ.

Tấm thân xiêm áo sao mà nhẹ?

Cái giá khoa danh ấy mới hời!

Hai câu luận kế của mài thơ cũng cho ta thấy rõ hơn việc tác giả xót xa trước cảnh nền giáo dục cùng cái danh tiến sĩ đáng ra phải cần đầy đủ cả trí lẫn tài lúc bấy giờ bị xem nhẹ tựa lông hồng. Khi với hình ảnh “tấm thân xiêm áo” vừa tạo hiệu ứng hài hước, vừa nhấn mạnh rằng quyền lực, danh vọng của họ chỉ là hình thức, không có giá trị thực chất. Cùng cái giá "ấy mới hời" cho một bằng giấy tiến sĩ y như những người tiến sĩ thực ngoài kia khi họ chả cần bỏ công học hành thi cử, rèn giũa tài năng thì chỉ với tiền bạc, mọi thứ cũng là vật "mua đi bán lại" mà thôi!

Ghế tréo, lọng xanh ngồi bảnh choẹ,

Nghĩ rằng đồ thật, hóa đồ chơi!

Đến cuối bài thơ với hai câu kết như muốn nhắn nhủ với lũ hão danh ngoài kia. Nguyễn Khuyến tiếp tục mỉa mai sự tự phụ của các tiến sĩ giấy qua hình ảnh "ngồi bảnh chọe" - thứ mà nếu đã là một người tiến sĩ thực đầy đủ tài đức mà dùng thực lực để đạt được thì việc " ngồi bảnh chẹo" quả là một sự sỉ nhục đối với những người tài đức đấy, bị lũ tiến sĩ "giả" làm vấy bẩn đi cái chức danh cao quý này trước toàn dân thiên hạ. Tác giả một lần nữa khẳng định :"Nghĩ rằng đồ thật, hóa đồ chơi"- nơi quyền lực và danh hiệu được ví như trò chơi, khiến người đọc vừa bật cười, vừa suy ngẫm về những ảo tưởng hão cũng như sự suy tàn về nền giáo dục lúc bấy giờ.

Về nghệ thuật, bài thơ được viết theo thể thất ngôn bát cú Đường luật, bố cục cân đối, đối ngẫu rõ ràng, thể hiện sự chặt chẽ trong truyền thống thơ cổ điển. Ngôn ngữ gần gũi, sinh động, kết hợp với khẩu ngữ đời thường và hình ảnh hài hước, tạo nên giọng điệu trào phúng đặc sắc. Thủ pháp so sánh, ẩn dụ và cường điệu được sử dụng linh hoạt, khiến bài thơ vừa gây tiếng cười vừa khơi gợi những suy nghĩ nghiêm túc về giá trị của tri thức và danh vọng.

Bài thơ trào phúng xuất sắc - "Tiến sĩ giấy" là một bản án nhẹ nhàng nhưng đanh thép dành cho những kẻ ham danh lợi hão huyền. Bài thơ một lần nữa khẳng định nhân cách cao đẹp của Nguyễn Khuyến: một tấm lòng luôn đau đáu vì sự học chân chính và vận mệnh của dân tộc.

Ý kiến cho rằng tiếng cười là một thứ vũ khí chống lại cái chưa hay, chưa đẹp là một nhận định vô cùng sâu sắc và chính xác. Trong đời sống, tiếng cười không chỉ mang lại niềm vui mà còn là công cụ sắc bén của nghệ thuật châm biếm, phê phán những thói hư tật xấu hay những bất công trong xã hội. Bằng cách dùng sự hài hước để mỉa mai những điều kệch cỡm, tiếng cười giúp con người nhận thức rõ hơn về cái sai để tự soi chiếu và sửa đổi. Nó có sức mạnh cảm hóa nhẹ nhàng nhưng quyết liệt, giúp thanh lọc tâm hồn và hướng cộng đồng tới những giá trị chân - thiện - mỹ. Như vậy, tiếng cười chính là một "vũ khí" văn minh, góp phần xây dựng một xã hội tốt đẹp và nhân văn hơn.

sắc thái nghĩa của từ “thiếu phụ” trong câu trên là : tạo sự trang trọng và tôn trọng cũng như gợi được lên hình ảnh một người phụ nữ trẻ trung, có nét đằm thắm và chín chắn của người đã làm mẹ.