Trong bầu trời văn học trung đại Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIX, Nguyễn Khuyến hiện lên như một bậc văn nhân cốt cách, một tâm hồn nhạy cảm trước nỗi đau thời thế. Nếu những bài thơ Thu của ông là bức tranh thanh tĩnh, u hoài thì mảng thơ trào phúng lại là những nhát dao sắc lẹm phẫu thuật vào diện mạo nhố nhăng của xã hội thực dân nửa phong kiến. Trong đó, Tiến sĩ giấy không chỉ là bài thơ vịnh một món đồ chơi con trẻ, mà còn là một bản tuyên ngôn đầy xót xa về sự suy tàn của đạo học và nỗi lòng của một trí thức nặng nợ với non sông.

Ngay từ những câu thơ mở đầu, Nguyễn Khuyến đã sử dụng điệp từ và phép liệt kê để tạo nên một không khí hào nhoáng nhưng giả tạo:

"Cũng cờ, cũng biển, cũng cân đai,

Cũng gọi ông nghè có kém ai."

Điệp từ cũng vang lên bốn lần liên tiếp như một cái nhếch mép mỉa mai. Những biểu tượng cao quý nhất của vinh quang khoa bảng: cờ, biển, cân đai vốn phải đánh đổi bằng mồ hôi, nước mắt và trí tuệ suốt mười năm đèn sách, nay lại hiện hữu đầy đủ trên một hình hài bằng giấy. Chữ có kém ai mang sắc thái thách thức nực cười, cho thấy một sự bằng vai phải lứa đầy trớ trêu giữa cái thực và cái giả, giữa bậc đại khoa và món đồ chơi rẻ tiền.

Sự sắc sảo của ngòi bút Yên Đổ càng rõ nét khi ông bóc tách chất liệu tạo nên diện mạo vị quan này thông qua nghệ thuật đối lập:

"Mảnh giấy làm nên thân giáp bảng,

Nét son điểm rõ mặt văn khôi."

Tác giả đặt những khái niệm tầm thường như mảnh giấy, nét son đối chọi gay gắt với những danh hiệu cao sang bậc nhất là giáp bảng, văn khôi. Đây chính là nghệ thuật trào phúng bậc thầy: dùng cái vật chất rẻ rúng để chế giễu cái danh hiệu hão huyền. Chữ điểm rõ gợi lên sự tô vẽ sống sượng, không có linh hồn, ám chỉ một lớp người hữu danh vô thực đang tràn lan trong xã hội đương thời.

Đỉnh cao của sự chua chát nằm ở cách nhà thơ khai thác độ nhẹ của thân phận và cái hời của danh vọng:

"Tấm thân xiêm áo sao mà nhẹ?

Cái giá khoa danh ấy mới hời!"

Câu hỏi tu từ kết hợp với tính từ nhẹ tạo nên một sức nặng ám ảnh. Nhẹ vì chất liệu bằng giấy, nhưng cũng là cái nhẹ bỗng của phẩm cách con người khi không còn khí tiết. Chữ hời chính là nhãn tự của bài thơ, nó biến con đường cử nghiệp vốn dĩ thiêng liêng thành một món hàng hóa nơi chợ búa. Trong bối cảnh xã hội thực dân, khi danh hiệu có thể mua bằng tiền hay sự luồn cúi, thì cái giá của hai chữ tiến sĩ thực sự đã trở nên rẻ rúng đến mức thảm hại.

Kết thúc bài thơ, Nguyễn Khuyến đưa ra một hình ảnh bi hài kịch, lột trần mọi ảo tưởng:

"Ghế chéo, lọng xanh ngồi bảnh choẹ,

Tưởng rằng đồ thật, hoá đồ chơi!"

Từ láy bảnh choẹ khắc họa cực kỳ sống động vẻ hợm hĩnh, tự đắc của ông tiến sĩ giấy trên chiếc ghế quyền lực mượn tạm. Sự đối lập giữa vẻ huy hoàng bên ngoài và kết luận phũ phàng hoá đồ chơi giáng một đòn chí mạng vào tâm lý người đọc. Tiếng cười ở đây đã vượt khỏi ranh giới của việc châm biếm kẻ khác để trở thành nỗi đau tự trào. Nguyễn Khuyến – người từng đỗ đầu cả ba kỳ thi – đang tự nhìn vào chính mình, xót xa cho sự bất lực của một ông tiến sĩ thật nhưng lại chẳng thể giúp gì cho nước nhà, cũng chẳng khác nào một món đồ chơi của tạo hóa và thời cuộc.

Tóm lại, bài thơ Tiến sĩ giấy là sự kết hợp hoàn hảo giữa ngôn ngữ bác học và bình dân, giữa hình ảnh cụ thể và ý nghĩa hàm súc. Qua đó, nhà thơ không chỉ phê phán sự suy đồi của khoa cử mà còn nhắc nhở về giá trị thực chất của con người. Danh vọng chỉ có ý nghĩa khi nó được dựng xây trên nền tảng đạo đức và thực tài, nếu không, tất thảy chỉ là hư ảo, là mảnh giấy mỏng manh trước cơn gió khắc nghiệt của thời đại.

Ý kiến này hoàn toàn đúng đắn bởi tiếng cười không chỉ là biểu hiện của niềm vui mà còn là một vũ khí tinh thần sắc bén. Trong cuộc sống, tiếng cười trào phúng, mỉa mai có khả năng phê phán, lột trần những thói hư tật xấu, cái giả tạo hay sự lỗi thời, từ đó thúc đẩy con người tự soi chiếu và sửa mình. Bên cạnh đó, như ngữ liệu đã nêu, nụ cười chân thành còn có sức mạnh cảm hóa, làm tan biến sự bực dọc, căng thẳng và đẩy lùi những "góc khuất tăm tối" trong tâm hồn. Khi chúng ta cười vào cái xấu, ta đang dùng sự lạc quan và trí tuệ để khẳng định những giá trị tốt đẹp, hướng xã hội đến sự hoàn mỹ và nhân văn hơn.

Sắc thái nghĩa của từ “thiếu phụ”

-Trang trọng, tôn trọng: Sử dụng từ Hán Việt tạo sắc thái lịch sự, nhã nhặn hơn so với các từ thông thường như "người đàn bà".

-Dịu dàng, đằm thắm: Gợi hình ảnh người phụ nữ đã có gia đình nhưng còn trẻ, mang vẻ đẹp chín chắn và hiền từ.-

Tôn vinh tình mẫu tử: Kết hợp với hình ảnh bế đứa trẻ, từ này khắc họa sự ấm áp, hiền hòa, làm dịu đi không khí căng thẳng, bực bội trong phòng đợi.