Thạch Lam là một cây bút đặc biệt của văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945. Không giống như những nhà văn cùng thời thường tìm đến những mộng tưởng xa xôi, ngòi bút của Thạch Lam luôn hướng về cuộc sống đời thường, về những mảnh đời bé nhỏ với một tâm hồn nhạy cảm và tinh tế. Truyện ngắn Trở về là một tác phẩm chứa đựng sức nặng ghê gớm về mặt đạo đức, phơi bày sự tha hóa của con người trước bả vinh hoa qua hình tượng nhân vật Tâm trong cuộc đối diện với người mẹ già nơi quê nghèo.

Mở đầu đoạn trích, Thạch Lam đã khéo léo dựng lên một không gian nghệ thuật đầy sức gợi. Bước chân của Tâm trở về quê hương sau sáu năm biền biệt không mang theo sự náo nức của một người con xa nhà, mà lại là sự quan sát của một người lạ đầy lãnh đạm. Cảnh vật vẫn thế: ngôi nhà cũ, mái gianh xơ xác, sân nhà yên lặng... Mọi thứ dường như ngưng đọng trong cái nghèo nàn, cũ kỹ. Sự tương phản bắt đầu xuất hiện ngay từ hình ảnh người mẹ: bà cụ mặc bộ áo cũ kỹ như mấy năm về trước, bước đi thong thả và chậm hơn. Hình ảnh ấy đối lập gay gắt với diện mạo của một ông phán Tâm bóng bẩy, phong lưu từ thành thị trở về. Ngôi nhà đơn sơ ấy chính là nơi đã nuôi dưỡng Tâm nên người, nhưng giờ đây, trong mắt anh, nó chỉ còn là một sự thấp kém và ẩm thấp.

Tâm điểm của đoạn trích chính là sự đối lập nghiệt ngã giữa hai thế giới tâm hồn. Một bên là người mẹ với tình mẫu tử bao la, vị tha. Khi nhận ra con, bà cụ ứa nước mắt, cảm động đến nỗi không nói được. Những câu hỏi của bà: "Con đã về đấy ư?", "Bây giờ cậu đã khỏe hẳn chưa?" chứa đựng tất cả sự lo lắng, mong chờ và hy sinh thầm lặng. Dù Tâm có bạc bẽo suốt sáu năm không một lời thăm hỏi, mẹ vẫn dõi theo, vẫn lo sợ khi nghe tin con ốm, vẫn coi con là niềm tự hào duy nhất. Tình cảm của mẹ là thứ ánh sáng ấm áp, bền bỉ, không hề bị thời gian hay sự nghèo khó bào mòn.

Ngược lại, thế giới nội tâm của Tâm lại là một vực thẳm của sự dửng dưng và ích kỷ. Thạch Lam đã cực kỳ tinh tế khi miêu tả thái độ của Tâm qua những cử chỉ nhỏ nhất. Anh trả lời mẹ bằng những câu nói khó khăn mới ra khỏi miệng, trả lời qua loa lấy lệ. Tâm không còn tìm thấy sự kết nối với quê hương; anh thấy những câu chuyện ở làng quê — chuyện con bác Cả lấy vợ hay chú bác chết — là những việc không có quan hệ gì đến chàng. Đáng sợ hơn, Tâm cảm thấy khó chịu trước sự săn sóc của mẹ. Sự thành đạt ở phố thị cùng với người vợ kiêu kỳ đã khiến Tâm coi rẻ nguồn cội. Cái nhún vai của Tâm khi nghe nhắc đến cô Trinh và ý nghĩ muốn nói sang chuyện khác cho thấy anh đã thực sự cắt đứt sợi dây tình cảm với quá khứ. Với Tâm, quê hương giờ đây chỉ là một gánh nặng, một sự phiền phức cần phải giải quyết nhanh chóng để trở về với cuộc sống sang trọng ở tỉnh thành.

Đỉnh điểm của sự tha hóa đạo đức nằm ở hành động đưa tiền của Tâm. Thạch Lam viết: "Tâm mở ví lấy ra bốn tấm giấy bạc năm đồng đưa cho mẹ". Hành động này không mang tính chất hiếu thảo mà mang màu sắc của một cuộc ban phát, một sự bố thí. Tâm đưa tiền với thái độ hơi kiêu ngạo nhằm thể hiện vị thế của mình. Câu nói: "Đúng hai chục, bà cầm lấy mà tiêu, có thiếu tôi lại gửi về cho" nghe thật rạch ròi, sòng phẳng nhưng cũng thật lạnh lùng, tàn nhẫn. Tâm dùng đồng tiền để mua đứt lương tâm, để thay thế cho sự có mặt và tình yêu thương mà anh đã nợ mẹ suốt bao năm. Hình ảnh bà cụ run run đỡ lấy gói bạc, rơm rớm nước mắt là một chi tiết đắt giá. Giọt nước mắt của mẹ lúc này không chỉ là sự xúc động mà còn là nỗi tủi nhục, đắng cay khi nhận ra đứa con mình dứt ruột đẻ ra nay đã trở thành một kẻ xa lạ, dùng tiền để ngăn cách tình thâm.

Về mặt nghệ thuật, Thạch Lam không cần dùng đến những xung đột kịch tính hay những lời lẽ lên án gay gắt. Sức mạnh của ngòi bút ông nằm ở sự tĩnh lặng, ở những chi tiết miêu tả tâm lý sâu sắc và sự thấu thị vào kẽ hở của tâm hồn con người. Ngôn ngữ của ông giản dị nhưng giàu hình ảnh, nhịp điệu truyện chậm rãi khiến nỗi buồn cứ thế thấm sâu vào lòng người đọc.

Kết lại, đoạn trích trong Trở về là một bản cáo trạng nhẹ nhàng nhưng đanh thép đối với lối sống thực dụng, vô cảm. Thạch Lam đã chỉ ra rằng: khi con người ta mải mê đuổi theo danh lợi mà đánh mất đi sự chân thành, đánh mất đi lòng biết ơn với mẹ cha và quê hương, thì dù có giàu sang đến đâu, kẻ đó vẫn chỉ là một kẻ nghèo nàn về nhân cách. Bài học về đạo hiếu và sự trân trọng nguồn cội từ tác phẩm vẫn còn nguyên giá trị cho đến tận ngày hôm nay.

Thạch Lam là một cây bút đặc biệt của văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945. Không giống như những nhà văn cùng thời thường tìm đến những mộng tưởng xa xôi, ngòi bút của Thạch Lam luôn hướng về cuộc sống đời thường, về những mảnh đời bé nhỏ với một tâm hồn nhạy cảm và tinh tế. Truyện ngắn Trở về là một tác phẩm chứa đựng sức nặng ghê gớm về mặt đạo đức, phơi bày sự tha hóa của con người trước bả vinh hoa qua hình tượng nhân vật Tâm trong cuộc đối diện với người mẹ già nơi quê nghèo.

Mở đầu đoạn trích, Thạch Lam đã khéo léo dựng lên một không gian nghệ thuật đầy sức gợi. Bước chân của Tâm trở về quê hương sau sáu năm biền biệt không mang theo sự náo nức của một người con xa nhà, mà lại là sự quan sát của một người lạ đầy lãnh đạm. Cảnh vật vẫn thế: ngôi nhà cũ, mái gianh xơ xác, sân nhà yên lặng... Mọi thứ dường như ngưng đọng trong cái nghèo nàn, cũ kỹ. Sự tương phản bắt đầu xuất hiện ngay từ hình ảnh người mẹ: bà cụ mặc bộ áo cũ kỹ như mấy năm về trước, bước đi thong thả và chậm hơn. Hình ảnh ấy đối lập gay gắt với diện mạo của một ông phán Tâm bóng bẩy, phong lưu từ thành thị trở về. Ngôi nhà đơn sơ ấy chính là nơi đã nuôi dưỡng Tâm nên người, nhưng giờ đây, trong mắt anh, nó chỉ còn là một sự thấp kém và ẩm thấp.

Tâm điểm của đoạn trích chính là sự đối lập nghiệt ngã giữa hai thế giới tâm hồn. Một bên là người mẹ với tình mẫu tử bao la, vị tha. Khi nhận ra con, bà cụ ứa nước mắt, cảm động đến nỗi không nói được. Những câu hỏi của bà: "Con đã về đấy ư?", "Bây giờ cậu đã khỏe hẳn chưa?" chứa đựng tất cả sự lo lắng, mong chờ và hy sinh thầm lặng. Dù Tâm có bạc bẽo suốt sáu năm không một lời thăm hỏi, mẹ vẫn dõi theo, vẫn lo sợ khi nghe tin con ốm, vẫn coi con là niềm tự hào duy nhất. Tình cảm của mẹ là thứ ánh sáng ấm áp, bền bỉ, không hề bị thời gian hay sự nghèo khó bào mòn.

Ngược lại, thế giới nội tâm của Tâm lại là một vực thẳm của sự dửng dưng và ích kỷ. Thạch Lam đã cực kỳ tinh tế khi miêu tả thái độ của Tâm qua những cử chỉ nhỏ nhất. Anh trả lời mẹ bằng những câu nói khó khăn mới ra khỏi miệng, trả lời qua loa lấy lệ. Tâm không còn tìm thấy sự kết nối với quê hương; anh thấy những câu chuyện ở làng quê — chuyện con bác Cả lấy vợ hay chú bác chết — là những việc không có quan hệ gì đến chàng. Đáng sợ hơn, Tâm cảm thấy khó chịu trước sự săn sóc của mẹ. Sự thành đạt ở phố thị cùng với người vợ kiêu kỳ đã khiến Tâm coi rẻ nguồn cội. Cái nhún vai của Tâm khi nghe nhắc đến cô Trinh và ý nghĩ muốn nói sang chuyện khác cho thấy anh đã thực sự cắt đứt sợi dây tình cảm với quá khứ. Với Tâm, quê hương giờ đây chỉ là một gánh nặng, một sự phiền phức cần phải giải quyết nhanh chóng để trở về với cuộc sống sang trọng ở tỉnh thành.

Đỉnh điểm của sự tha hóa đạo đức nằm ở hành động đưa tiền của Tâm. Thạch Lam viết: "Tâm mở ví lấy ra bốn tấm giấy bạc năm đồng đưa cho mẹ". Hành động này không mang tính chất hiếu thảo mà mang màu sắc của một cuộc ban phát, một sự bố thí. Tâm đưa tiền với thái độ hơi kiêu ngạo nhằm thể hiện vị thế của mình. Câu nói: "Đúng hai chục, bà cầm lấy mà tiêu, có thiếu tôi lại gửi về cho" nghe thật rạch ròi, sòng phẳng nhưng cũng thật lạnh lùng, tàn nhẫn. Tâm dùng đồng tiền để mua đứt lương tâm, để thay thế cho sự có mặt và tình yêu thương mà anh đã nợ mẹ suốt bao năm. Hình ảnh bà cụ run run đỡ lấy gói bạc, rơm rớm nước mắt là một chi tiết đắt giá. Giọt nước mắt của mẹ lúc này không chỉ là sự xúc động mà còn là nỗi tủi nhục, đắng cay khi nhận ra đứa con mình dứt ruột đẻ ra nay đã trở thành một kẻ xa lạ, dùng tiền để ngăn cách tình thâm.

Về mặt nghệ thuật, Thạch Lam không cần dùng đến những xung đột kịch tính hay những lời lẽ lên án gay gắt. Sức mạnh của ngòi bút ông nằm ở sự tĩnh lặng, ở những chi tiết miêu tả tâm lý sâu sắc và sự thấu thị vào kẽ hở của tâm hồn con người. Ngôn ngữ của ông giản dị nhưng giàu hình ảnh, nhịp điệu truyện chậm rãi khiến nỗi buồn cứ thế thấm sâu vào lòng người đọc.

Kết lại, đoạn trích trong Trở về là một bản cáo trạng nhẹ nhàng nhưng đanh thép đối với lối sống thực dụng, vô cảm. Thạch Lam đã chỉ ra rằng: khi con người ta mải mê đuổi theo danh lợi mà đánh mất đi sự chân thành, đánh mất đi lòng biết ơn với mẹ cha và quê hương, thì dù có giàu sang đến đâu, kẻ đó vẫn chỉ là một kẻ nghèo nàn về nhân cách. Bài học về đạo hiếu và sự trân trọng nguồn cội từ tác phẩm vẫn còn nguyên giá trị cho đến tận ngày hôm nay.