Chế độ thực dân đã gây tổn thất nặng nề về chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa đối với các quốc gia Đông Nam Á. Tuy nhiên, chính sự áp bức đó cũng làm nảy sinh phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc, đặt nền móng cho sự hình thành các quốc gia độc lập hiện đại. Đối với Việt Nam, bài học lớn nhất là phải giữ vững độc lập, phát triển kinh tế tự chủ và hội nhập quốc tế nhưng không đánh mất bản sắc dân tộc.

Các nước Đông Nam Á hải đảo lần lượt rơi vào tay các nước phương Tây như Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hà Lan, Anh và Mĩ. Nguyên nhân chính: do vị trí chiến lược quan trọng, giàu tài nguyên (đặc biệt là gia vị), lại đang trong tình trạng phong kiến suy yếu. Đến đầu thế kỉ XX, hầu hết các quốc gia Đông Nam Á hải đảo đều trở thành thuộc địa hoặc xứ bảo hộ của thực dân phương Tây.