Thay đổi ở tuổi dậy thì ở người:

-Thể chất:

+tăng nhanh chiều cao, cân nặng, phát triển cơ bắp, biến đổi giọng (nam)

+ tích mỡ vùng hông/đùi (nữ), mọc lông mu, lông nách

+tuyến bã nhờn hoạt động mạnh → mụn (Nam và nữ)

VD: nam cao thêm 8–12 cm/năm, vai rộng

VD2: nữ phát triển tuyến vú, bắt đầu có kinh nguyệt.

- Sinh lý–sinh sản: cơ quan sinh dục phát triển, bắt đầu sinh tinh (nam) và rụng trứng/kinh nguyệt (nữ)

—> tăng ham muốn tình dục.

- Tâm lý–xã hội: dao động cảm xúc, tìm kiếm bản sắc, muốn tự lập; quan tâm nhiều đến bạn bè, ngoại hình; dễ bị ảnh hưởng bởi nhóm bạn.

Vì sao cần hạn chế tảo hôn ở vùng sâu, xa:

- Cơ thể chưa phát triển hoàn thiện → mang thai sớm tăng nguy cơ thiếu máu, sinh non, tiền sản giật, tử vong mẹ và con.

- Trẻ em gái bỏ học, thiếu kỹ năng/kinh tế, phụ thuộc; dễ rơi vào vòng luẩn quẩn nghèo đói.

- Ảnh hưởng tâm lý: căng thẳng, trầm cảm, mất cơ hội phát triển bản thân.

Cách hạn chế:

- Giáo dục bắt buộc, học bổng, nội trú/ký túc xá cho học sinh vùng xa; truyền thông về sức khỏe sinh sản.

- Dịch vụ y tế – tư vấn sức khỏe vị thành niên gần dân; phát bao cao su, kế hoạch hóa gia đình.

- Hỗ trợ kinh tế (vay vốn nhỏ, đào tạo nghề cho gia đình), thực thi pháp luật về tuổi kết hôn, huy động già làng/trưởng bản, đoàn thể.

Một vài ứng dụng thực tiễn dựa trên hiểu biết về vòng đời:

-Phòng trừ muỗi truyền bệnh (sốt xuất huyết, sốt rét)

- Ứng dụng: Dọn vật chứa nước đọng, thả cá ăn lăng quăng, phun thuốc vào giai đoạn ấu trùng; thả muỗi đực vô sinh - Cơ sở khoa học: Muỗi có biến thái hoàn toàn (trứng → lăng quăng → nhộng → trưởng thành). Giai đoạn ấu trùng sống trong nước và chưa bay xa → can thiệp dễ, hiệu quả cao; ngăn trưởng thành sẽ cắt đứt chu trình sinh sản.

-Nuôi tằm lấy tơ

- Ứng dụng: Điều chỉnh nhiệt độ, ánh sáng, thức ăn (lá dâu) để đồng bộ hóa lột xác và kéo dài giai đoạn nhộng khi tằm nhả tơ; thu hoạch kén đúng thời điểm.

- Cơ sở: Vòng đời tằm (trứng → ấu trùng qua 4-5 lần lột xác → nhộng → ngài) chịu tác động của hormone juvenile và ecdysteroid. Kiểm soát môi trường giúp tối ưu giai đoạn nhả tơ ở nhộng.

-Bảo vệ mùa màng khỏi sâu hại (sâu keo, sâu đục thân)

- Ứng dụng: Phun thuốc hoặc dùng bẫy pheromone đúng thời điểm ấu trùng non (giai đoạn phá hoại mạnh), hoặc luân canh/cắt vụ để phá vỡ chuỗi ký chủ.

- Cơ sở: Sâu hại thường gây hại nặng ở giai đoạn ấu trùng; dựa vào hiểu biết các giai đoạn biến thái và thời điểm chuyển pha để can thiệp trúng “điểm yếu” của vòng đời.

-Nuôi trồng thủy sản (tôm, cá)

- Ứng dụng: Ương giống trong trại với chế độ dinh dưỡng khác nhau cho ấu trùng (nauplius, zoea, mysis ở tôm) rồi mới chuyển ra ao nuôi.

- Cơ sở: Mỗi giai đoạn hậu phôi có yêu cầu sinh thái–dinh dưỡng riêng; cung cấp đúng thức ăn/độ mặn giúp tỉ lệ sống cao và rút ngắn thời gian đạt kích thước thương phẩm.

- Sinh trưởng là sự tăng về lượng: tăng kích thước, khối lượng, chiều cao, số lượng tế bào… mang tính định lượng và không thuận nghịch (ở mức cơ thể).

Ví dụ: cây đậu cao thêm 5 cm sau 1 tuần; em bé tăng cân từ 3 kg lên 6 kg trong 6 tháng.

- Phát triển là sự biến đổi về chất: phân hóa tế bào, hình thành mô, cơ quan, chức năng mới, dẫn tới sự trưởng thành và khả năng sinh sản, có thể thuận nghịch ở mức cơ quan (rụng lá, thay lông).

Ví dụ: hạt nảy mầm → ra rễ, thân, lá sâu bướm biến thái thành bướm

bé gái đến tuổi dậy thì xuất hiện kinh nguyệt.

Liên hệ: sinh trưởng là tiền đề, khi tích lũy đủ về lượng sẽ dẫn tới những thay đổi về chất (phát triển).