Tú Xương là một nhà thơ với nhiều tác phẩm nổi tiếng. Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu là một trong những bài thơ trào phúng tiêu biểu của tác giả. Mở đầu, tác giả đã giới thiệu đôi nét về khoa thi Đinh Dậu - có thật trong lịch sử:

“Nhà nước ba năm mở một khoa, Trường Nam thi lẫn với trường Hà.”

Việc thi cử được tổ chức nhằm tuyển chọn nhân tài ra giúp vua. Nhưng trong hoàn cảnh thực dân Pháp xâm lược, nắm giữ chính quyền thì việc thi cử đã có nhiều thay đổi. Dù vẫn còn thi chữ Hán theo lộ cũ “ba năm mở một khoa” nhưng kì thi lại hết sức hỗn tạp: “Trường Nam thi lẫn với trường Hà”. Ở Bắc Kì vốn có hai trường thi Hương là “trường Nam” trường thi Nam Định và “trường Hà” - trường thi ở Hà Nội. Nhưng thực dân Pháp đã đánh chiếm Hà Nội, cho bỏ trường thi ở Hà Nội. Các sĩ tử Hà Nội phải xuống thi chung ở trường Nam Định. Tiếp đến, hai câu thực đã miêu tả cảnh nhập trường và xướng danh hiện lên vô cùng khôi hài: “Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ, Ậm ọe quan trường miệng thét loa.” “Sĩ tử” vốn là những người thuộc tầng lớp trí thức trong xã hội phong kiến, theo nghiệp bút nghiên nên mang phong thái nho nhã. Nhưng hình ảnh “sĩ tử” ở đây lại hiện lên thật lôi thôi, nhếch nhác. Cách sử dụng biện pháp tu từ đảo ngữ, đưa từ láy “lôi thôi” lên đầu câu thơ đã gây ấn tượng mạnh cho người đọc. Không chỉ vậy, khung cảnh trường thi lúc này không còn là chốn tôn nghiêm mà trở nên ồn ào, chẳng khác nào cảnh họp chợ nên quan trường mới “ậm oẹ” và “thét loa” - những người coi thi cũng chẳng còn cái phong thái nghiêm trang, trịnh trọng vốn có. Qua chi tiết này, người đọc cười đấy mà cũng buồn đấy trước tình cảnh đất nước lúc bấy giờ. “Lọng cắm rợp trời: quan sứ đến; Váy lê quét đất, mụ đầm ra.” Một kì thi mang tính trọng đại của đất nước. Nhưng hình ảnh xuất hiện ở đây - “lọng cắm rợp trời” gợi tả cảnh đón tiếp dành cho “quan sứ” - lũ cướp nước đầy long trọng. Không chỉ vậy, từ xưa, chốn trường thi là nơi tôn nghiêm, lễ giáo phong kiến vốn trọng nam khinh nữ, phụ nữ không được đến. Vậy mà bây giờ lại có hình ảnh “mụ đầm ra” với “váy lê quét đất” càng làm tăng thêm sự nực cười. Qua chi tiết này, chúng ta thấy được sự suy thoái của đất nước lúc bấy giờ. Cuối cùng, tác giả đã bộc lộ tâm trạng trước tình cảnh của đất nước lúc bấy giờ: “Nhân tài đất Bắc nào ai đó? Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà.” Câu hỏi tu từ “nhân tài đất Bắc nào ai đó” nhưng không nhằm mục đích biết câu trả lời. Đó là một lời thức tỉnh các sĩ tử về nỗi nhục mất nước. Kẻ thù xâm lược vẫn còn đó, thì đường công danh này có ý nghĩa gì. Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu đã khắc khắc họa khung cảnh trường thi nhốn nháo, để làm bật lên tiếng cười chua chát về cảnh ngộ mất nước trong buổi đầu của xã hội thực dân nửa phong kiến.

Tiếng cười là vũ khí mạnh mẽ chống lại cái xấu , cái tiêu cực. Vì tiếng cười trào phúng phê phán, làm suy yếu những thói hư tật xấu. Còn tiếng cười vui vẻ lan​ tỏa tích cực , xoa dịu nỗi đau và tạo ra sức mạnh tinh thần to lớn . Giúp con người giải tỏa áp lực, và truyền cảm hứng yêu đời ,lan tỏa điều tốt đẹp. Mang lại sự lạc quan, đồng thời thức tỉnh nhận thức và những gì cần thay đổi.Tiếng cười trào phúng có thể vạch trần sự kệch cỡm, bất công, mang lại bài học sâu sắc. Biến sự tiêu cực thành động lực, làm cho tâm hồn thanh thản, tinh thần vững vàng hơn.

Sắc thái nghĩa của từ "thiếu phụ" trong câu này là: Người phụ nữ trẻ đã có gia đình và đã làm mẹ, mang vẻ đẹp dịu dàng, duyên dáng và được miêu tả bằng ngôn ngữ trang trọng, có tính văn học.

Là người phụ nữ đã có chồng, có con và còn trẻ tuổi

Sắc thái tu từ: Trang trọng, văn chương, mang tính cổ điển hoặc kín đáo. Nó tạo sự thanh nhã, lịch thiệp khi miêu tả nhân vật nữ trong văn cảnh đó.