Câu 1.

Chỉ dẫn sân khấu giúp người đọc hình dung về hành động và tâm trạng nhân vật. Trong đoạn trích bao gồm:

• Hành động/Điệu bộ: Cười con cuốc cuốc, Hát điệu con gà rừng, Múa điệu xe tơ, Hát ngược.

• Trạng thái: Xúy Vân đi ra, Nói lệch, Vãn.

Câu 2.

• Xúy Vân kể về bản thân: Nàng tự giới thiệu mình là người có dung hạnh, "tài cao vô giá", nhưng đang ở trong tình cảnh trớ trêu, "phụ Kim Nham, say đắm Trần Phương", để rồi rơi vào trạng thái điên dại, "nên nỗi điên ba rằn".

• Đặc điểm sân khấu Chèo qua lời xưng danh:

• Tính ước lệ và trực tiếp: Nhân vật trực tiếp bước ra sân khấu, xưng tên tuổi, quê quán và trình bày hoàn cảnh của mình cho khán giả biết (phá vỡ "bức tường thứ tư").

• Sự kết hợp đa yếu tố: Lời xưng danh không chỉ là nói mà còn kết hợp với hát (nói lệch, vãn) và múa (chỉ dẫn điệu bộ).

Câu 3. Ước mơ của Xúy Vân

Hai câu hát: "Chờ cho bông lúa chín vàng / Để anh đi gặt, để nàng mang cơm" cho thấy:

• Xúy Vân ước mơ về một cuộc sống gia đình bình dị, ấm êm và hạnh phúc.

• Đó là hình ảnh "chồng cày vợ cấy" thuần túy của người nông dân Việt Nam xưa, nơi vợ chồng đồng lòng, gắn bó và yêu thương nhau trong lao động.

Câu 4. Thực tế cuộc sống của Xúy Vân

Trái ngược với ước mơ, thực tế của nàng rất cô đơn và bế tắc:

• Tình cảnh: Nàng phải sống trong sự chờ đợi mòn mỏi khi chồng đi học xa, thiếu sự sẻ chia, cảm thông.

• Câu hát diễn tả:

• "Con gà rừng ăn lẫn với công / Đắng cay chẳng có chịu được, ức!" (Sự lạc lõng, bất tương xứng trong gia đình chồng).

• "Để anh đi gặt, để nàng mang cơm" (Lời khao khát thực chất là sự phản chiếu cho thực tại thiếu vắng hơi ấm chồng).

Câu 5.

Nguyên nhân không chỉ đơn giản là sự "lăng loàn" mà sâu xa hơn là:

• Sự cô đơn kéo dài: Kim Nham mải mê đèn sách, bỏ mặc Xúy Vân trong sự cô quạnh của một người đàn bà trẻ khao khát hạnh phúc.

• Sự khác biệt về tâm hồn: Xúy Vân cần một gia đình ấm áp, còn Kim Nham lại mải mê công danh.

• Sự lừa dối của Trần Phương: Hắn xuất hiện đúng lúc nàng yếu lòng nhất, dùng những lời ngon ngọt để đánh lừa cảm xúc, khiến nàng tin rằng đó là lối thoát cho bi kịch hiện tại.

Câu 6

Nhân vật Xúy Vân vừa đáng thương, vừa đáng trách nhưng phần đáng thương có phần nhiều hơn. Nàng đáng trách vì đã không giữ trọn đạo tào khang, nhẹ dạ cả tin dẫn đến sai lầm nối tiếp sai lầm. Tuy nhiên, xét đến cùng, Xúy Vân là nạn nhân của xã hội phong kiến và một cuộc hôn nhân thiếu sự thấu hiểu. Tiếng cười điên dại của nàng chính là tiếng lòng tuyệt vọng của một người phụ nữ có khát vọng hạnh phúc mãnh liệt nhưng bị vây hãm trong bế tắc.

Câu 7. Lựa chọn của Xúy Vân ở thời hiện đại

Nếu sống ở thời hiện đại, Xúy Vân có nhiều lựa chọn văn minh và chủ động hơn thay vì phải giả dại:

• Đối thoại thẳng thắn: Nàng có quyền bày tỏ mong muốn, nhu cầu hạnh phúc với chồng để tìm tiếng nói chung.

• Ly hôn tự nguyện: Nếu tình cảm không còn hoặc mục đích sống quá khác biệt, nàng có thể chọn ly hôn một cách hợp pháp để tìm kiếm cuộc sống mới thay vì ngoại tình trong bóng tối.

• Tự chủ cuộc sống: Nàng có thể đi làm, tham gia các hoạt động xã hội để khẳng định giá trị bản thân, thay vì chỉ quẩn quanh trong gian bếp và chờ đợi một người chồng xa cách

Trong cảnh chia tay, Héc-to hiện lên như một người anh hùng mang vẻ đẹp vừa cao cả vừa nhân hậu. Chàng bế đứa con nhỏ, cầu chúc con trở nên mạnh mẽ và vinh quang hơn mình, rồi an ủi Ăng-đrô-mác bằng lời lẽ dịu dàng nhưng vẫn đầy quyết liệt. Dù yêu thương gia đình, Héc-to không cho phép mình yếu lòng, bởi chàng hiểu rằng trách nhiệm với thành Tơ-roa và danh dự của người chiến binh quan trọng hơn nỗi sợ hãi cá nhân. Sự kiên định ấy cho thấy Héc-to là hình mẫu anh hùng sử thi: dũng cảm, trung thành với dân tộc và sẵn sàng hi sinh bản thân. Trái lại, Ăng-đrô-mác khi chia tay lại đau đớn đến tuyệt vọng; nàng ôm con khóc nức nở, lo sợ cho số phận chồng và tương lai thành quách. Sự run rẩy, lời khẩn cầu và tiếng nức nở của nàng thể hiện tình yêu sâu sắc, trái tim nhân hậu và niềm day dứt của một người phụ nữ chỉ mong giữ được gia đình bé nhỏ. Sự đối lập giữa bản lĩnh kiên cường của Héc-to và nỗi đau thống thiết của Ăng-đrô-mác không chỉ làm nổi bật tính cách của hai nhân vật mà còn tô đậm giá trị nhân văn của đoạn trích: tôn vinh người anh hùng bảo vệ đất nước và trân trọng tình cảm gia đình thiêng liêng giữa chiến tranh khốc liệt.

Cuộc đối thoại giữa Héc-to và Ăng-đrô-mác khi mới gặp cho thấy nỗi lo lắng tột độ của người vợ. Ăng-đrô-mác tha thiết van xin chồng đừng ra trận, vì nàng đã mất cha mẹ và anh em, Héc-to là chỗ dựa duy nhất còn lại; nàng sợ chồng chết và thành Tơ-roa thất thủ. Lời nói của nàng đầy nước mắt, vừa đau đớn vừa tuyệt vọng, thể hiện tình yêu sâu nặng và sự yếu đuối nhưng chân thành của một người vợ chỉ mong giữ được hạnh phúc nhỏ bé. Đáp lại, Héc-to bày tỏ tình yêu thương với vợ con nhưng vẫn kiên quyết ra trận vì danh dự cá nhân và nghĩa vụ với quê hương; chàng hiểu nỗi sợ của vợ nhưng không thể làm khác, bởi lùi bước là hổ thẹn trước dân tộc. Đến lúc chia tay, Ăng-đrô-mác vừa ôm con vừa khóc nức nở, còn Héc-to dịu dàng bế con, cầu chúc con mạnh mẽ và thành đạt hơn mình, rồi đặt lại cho vợ với ánh mắt trĩu nặng. Cuộc chia tay càng làm rõ bản lĩnh và trách nhiệm lớn lao của Héc-to, đồng thời khắc sâu sự đau đớn, lòng thủy chung và tình cảm gia đình tha thiết của Ăng-đrô-mác. Qua đó, có thể thấy Héc-to là người anh hùng dũng cảm, đặt lợi ích dân tộc lên trên hạnh phúc riêng, còn Ăng-đrô-mác là người vợ giàu tình yêu, giàu đức hi sinh và mang vẻ đẹp nhân hậu, giàu cảm xúc của phụ nữ trong sử thi.

Nhân vật sử thi được khắc họa với những đặc điểm cố định, hay còn gọi là tính ngữ cố định, vì sử thi vốn được truyền miệng nên cần những cụm từ lặp lại giúp người kể dễ nhớ và người nghe dễ tiếp nhận. Những đặc điểm này cũng làm nổi bật phẩm chất bền vững, ổn định của người anh hùng – những hình mẫu lý tưởng của cộng đồng, đồng thời tạo nên giọng điệu trang trọng và hùng tráng cho lời kể. Việc khắc họa như vậy có tác dụng tôn vinh người anh hùng, nhấn mạnh sức mạnh và phẩm chất phi thường, tạo màu sắc thần thoại cho hình tượng, giúp người nghe dễ ghi nhớ và góp phần thể hiện lý tưởng, ước mơ lớn lao của thời đại đã sản sinh ra tác phẩm.

Hẻc-to từ biệt Ăng-đrô-mác được đặt trong không gian rộng lớn của sử thi, thể hiện qua các chi tiết như thành Tơ-roa với tường lũy kiên cố, nơi Héc-to trở về gặp vợ con; không gian chiến trường đầy giáo mác và khói lửa mà chàng sắp quay lại; không gian gia đình ấm áp, gắn với hình ảnh Ăng-đrô-mác và đứa con nhỏ; và cả không gian siêu nhiên nơi số phận con người chịu sự chi phối của các vị thần. Qua những chi tiết ấy, có thể thấy đặc trưng của không gian sử thi trong đoạn trích là sự rộng lớn, hoành tráng, bao quát từ thành quách đến chiến trường và thế giới thần linh; là sự đối lập giữa tình riêng và trách nhiệm cộng đồng; và là không gian tôn vinh người anh hùng khi đặt Héc-to vào bối cảnh mang tầm vóc dân tộc, làm nổi bật phẩm chất cao đẹp của chàng.

Sức sống của sử thi Đăm Săn và đoạn trích Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời được tạo nên từ nhiều yếu tố đặc trưng của sử thi anh hùng Tây Nguyên. Trước hết là hình tượng người anh hùng Đăm Săn – một thủ lĩnh có sức mạnh phi thường, vẻ đẹp lý tưởng, dũng cảm và kiêu hùng, đại diện cho ước mơ và khát vọng của cả cộng đồng. Những chiến công và hành động táo bạo của Đăm Săn, đặc biệt là việc quyết tâm đi bắt Nữ Thần Mặt Trời, thể hiện tinh thần không khuất phục, khát vọng chinh phục thiên nhiên và bảo vệ buôn làng, qua đó làm cho nhân vật trở thành biểu tượng sống mãi trong tâm thức người dân. Sức sống của tác phẩm còn đến từ tinh thần cộng đồng mạnh mẽ: mọi hành động của người anh hùng đều gắn bó chặt chẽ với buôn làng, được cộng đồng cổ vũ, ủng hộ và tự hào. Đây chính là nền tảng văn hóa đặc sắc khiến sử thi có sức lan tỏa bền bỉ. Bên cạnh đó, thế giới thần linh và yếu tố thần thoại – với sự xuất hiện của Nữ Thần Mặt Trời và các lực lượng siêu nhiên – mở ra một không gian hùng tráng, kỳ ảo, làm cho câu chuyện vừa mang vẻ đẹp hoang sơ vừa thấm đượm tính thiêng. Nghệ thuật sử thi cũng góp phần quan trọng tạo nên sức sống của tác phẩm: giọng kể trang trọng, nhịp điệu lặp lại, những hình ảnh phóng đại lớn lao, ngôn ngữ giàu âm hưởng dân ca tạo nên vẻ đẹp độc đáo, dễ nhớ, dễ truyền. Cuối cùng, chính khát vọng mãnh liệt hướng tới ánh sáng, cái đẹp, niềm tin vào con người và cộng đồng đã khiến sử thi Đăm Săn trở thành tác phẩm có sức sống vượt thời gian.

Không gian nghệ thuật trong văn bản được tổ chức theo hai hướng chính: trục ngang nhà – rừng (hay nhà – chiến trường) và trục dọc giữa con người – trời, tạo nên một thế giới sử thi rộng lớn, đa tầng. Ở trục ngang, không gian nhà là nơi gắn với sự sống, sự bình yên và tình cảm gia đình tha thiết. Đây là nơi bộc lộ những cảm xúc mềm yếu và riêng tư nhất của nhân vật sử thi, như trong cảnh Héc-tơ từ biệt Ăng-đrô-mác và bế con thơ, đầy ắp tình yêu thương nhưng nhuốm màu dự cảm chia lìa. Đối lập với đó là không gian rừng hay chiến trường – nơi của bổn phận, lý tưởng, nơi cái chết luôn cận kề và danh dự của người anh hùng được thử thách. Không gian này rộng lớn, dữ dội, khiến con người phải rời bỏ mái ấm để bước vào vòng quay định mệnh của cộng đồng, qua đó khắc họa bi kịch sử thi: người anh hùng không thể sống cho riêng mình mà phải sống vì Tổ quốc. Trong khi đó, trục dọc của không gian lại mở ra hai tầng: không gian của con người và không gian của trời. Con người sinh hoạt, chiến đấu, yêu thương trong tầng không gian thấp hơn, nơi họ hiện lên vừa gần gũi vừa nhỏ bé trước thiên nhiên, chiến tranh và số phận. Trên tầng cao hơn là thế giới của các vị thần – một không gian thiêng liêng, nơi những lực lượng siêu nhiên quan sát và can thiệp vào con người, tạo nên cảm giác định mệnh, nâng tầm câu chuyện lên tầm vóc vũ trụ. Sự đan xen giữa không gian đời thường và không gian thần linh khiến người anh hùng vừa mang vẻ đẹp nhân bản vừa tỏa sáng trong hào quang sử thi. Hai mảng không gian này kết hợp đã tạo nên một bức tranh nghệ thuật rộng lớn, trang nghiêm, đồng thời khắc họa sâu sắc tầm vóc của con người trong thế giới sử thi: nhỏ bé nhưng cao cả, trần thế nhưng gắn liền với trời đất và định mệnh.

Hành động Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời mang nhiều tầng ý nghĩa: Khẳng định khát vọng chinh phục tự nhiên của người anh hùng sử thi Đăm Săn không chỉ chiến đấu với kẻ thù mà còn dám hướng đến những lực lượng siêu nhiên. Việc đi bắt Nữ Thần Mặt Trời thể hiện bản lĩnh, sức mạnh và ý chí vượt giới hạn của con người Ê-đê thời cổ. Thể hiện quyền uy và tầm vóc phi thường của Đăm Săn Người anh hùng không chỉ bảo vệ buôn làng mà còn giao tiếp, đối đầu với thần linh. Điều đó cho thấy Đăm Săn là hình tượng lí tưởng hóa, vượt ra ngoài đời thực. Biểu tượng của hành trình đi tìm cái đẹp và ánh sáng Nữ Thần Mặt Trời là hiện thân của ánh sáng, của sự sống. Hành động “đi bắt” có thể hiểu là hành trình hướng tới ánh sáng, văn minh – khát vọng đem lại phồn thịnh cho cộng đồng. Phản ánh ước mơ chế ngự thiên nhiên của người Ê-đê Qua hình tượng Đăm Săn, cộng đồng gửi gắm khát vọng điều hòa thiên nhiên, mong muốn đời sống buôn làng ấm no. => Hành động này không chỉ thể hiện sức mạnh mà còn là biểu tượng của khát vọng vươn lên, làm chủ cuộc sống của cộng đồng Ê-đê.

Trong nhiều nền văn hóa trên thế giới, mặt trời mang những ý nghĩa biểu tượng sâu sắc: Nguồn sống: Mặt trời tượng trưng cho sự sống, ánh sáng, hơi ấm và sự sinh sôi. Con người xem mặt trời là yếu tố duy trì thiên nhiên và mùa màng. Sức mạnh và quyền năng: Nhiều dân tộc thờ thần Mặt Trời (như người Ai Cập, người Inca). Mặt trời trở thành biểu tượng của quyền lực tối cao, của sự bất khả chiến bại. Sự tái sinh và hi vọng: Chu trình mọc – lặn của mặt trời gợi liên tưởng tới vòng tuần hoàn của sự sống, sự tái sinh sau bóng tối, niềm tin vào ngày mai. Cái đẹp và trật tự vũ trụ: Mặt trời cũng là hiện thân của cái đẹp rạng rỡ, của sự hài hòa mà vũ trụ vận hành. => Như vậy, trong nhiều nền văn hóa, mặt trời luôn được coi là biểu tượng cao quý, gắn với sự sống, quyền lực và cái đẹp.

Trong phần 2 của đoạn trích “Chữ bầu lên nhà thơ”, tác giả Lê Đạt đã đưa ra nhiều lí lẽ và dẫn chứng thuyết phục để tranh luận về công phu sáng tạo của người làm thơ: 1. Lí lẽ: Tác giả phản bác quan niệm sai lầm cho rằng thơ chỉ là kết quả của cảm hứng bốc đồng hay “thiên phú”. Ông khẳng định rằng: thơ hay không chỉ nhờ cảm hứng trời cho, mà là thành quả của lao động nghệ thuật bền bỉ, nghiêm túc và sáng tạo. Làm thơ không phải đánh quả (tức là may rủi), mà phải có thành tâm, kiên trì, đắm đuối. Ông cũng phê phán định kiến cho rằng nhà thơ Việt Nam thường “chín sớm tàn sớm”, vì những người chỉ dựa vào năng khiếu bẩm sinh thì dễ cạn vốn. Tác giả đề cao sự rèn luyện, học hỏi không ngừng – coi đó là yếu tố giúp nhà thơ giữ được sức sáng tạo lâu bền. 2. Dẫn chứng: Dẫn chứng Tôn-xtôi chữa đi chữa lại tiểu thuyết Chiến tranh và hoà bình và Phlô-be cân nhắc từng chữ như “thầy lang bốc thuốc” → để cho thấy nhà văn, nhà thơ đều phải lao động công phu. Dẫn Trang Tử để nói rằng: “vứt thánh bỏ trí” không có nghĩa là coi thường học tập – muốn “bỏ” thì trước hết phải “có đã”. Dẫn lời Pi-cát-xô: “Người ta cần rất nhiều thời gian để trở nên trẻ” → cho thấy sáng tạo cần thời gian, trải nghiệm và sự chín muồi. Dẫn Ét-mông Gia-bét: “Chữ bầu lên nhà thơ” → nhấn mạnh rằng danh hiệu “nhà thơ” chỉ có giá trị khi người viết thực sự tạo được những tác phẩm có sức sống của chữ. Nhắc đến Vích-to Huy-gô để chứng minh rằng ngay cả thiên tài cũng không phải lúc nào cũng “được chữ bầu”, nghĩa là không phải lúc nào cũng làm được thơ hay. 3. Nhận xét: Lập luận của Lê Đạt rõ ràng, logic và sắc sảo, kết hợp chặt chẽ giữa lí lẽ và dẫn chứng cụ thể, sinh động. Giọng văn vừa triết lí, vừa giàu cảm xúc, thể hiện thái độ trân trọng lao động nghệ thuật và đề cao trách nhiệm nghề nghiệp của nhà thơ. Qua đó, ông gửi gắm một quan niệm sâu sắc: tài năng thiên phú chỉ là khởi đầu, còn lao động sáng tạo với chữ mới quyết định tầm vóc của nhà thơ thực thụ.