Khi đất nước Đại Việt bị chia cắt thành Đàng Trong (Chúa Nguyễn) và Đàng Ngoài (Chúa Trịnh), vua Lê chỉ còn là hư vị, mâu thuẫn giai cấp gay gắt đã dẫn đến sự bùng nổ của các phong trào khởi nghĩa nông dân, mà đỉnh cao là phong trào Tây Sơn từ năm 1771.

1. Quá trình đánh đổ các thế lực cát cứ:
2. • Phong trào Tây Sơn dưới sự lãnh đạo của ba anh em nhà Tây Sơn (Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ) đã nhanh chóng phát triển.
   • Họ đã tiến hành đánh đổ chính quyền Chúa Nguyễn ở phía Nam. Sau khi đánh tan quân Xiêm xâm lược (năm 1785 tại trận Rạch Gầm - Xoài Mút), nghĩa quân Tây Sơn đã xóa bỏ sự chia cắt Đàng Trong - Đàng Ngoài kéo dài trên hai thế kỷ.
   • Nghĩa quân Tây Sơn sau đó tiến ra Bắc nhằm lật đổ chế độ Chúa Trịnh (thực hiện khẩu hiệu "phù Lê diệt Trịnh"). Chiến thắng nhanh chóng đã đập tan nền thống trị của họ Trịnh kéo dài gần hai trăm năm ở Thăng Long.
3. Khôi phục nền thống nhất:
4. • Sau khi kiểm soát cả nước, phong trào Tây Sơn đã đặt cơ sở để lập lại nền thống nhất đất nước.
   • Nguyễn Huệ (sau này là Vua Quang Trung) đã có những quyết định sáng suốt, phù hợp với nguyện vọng thống nhất của nhân dân. Ông chính thức vào Thăng Long (ngày 21 tháng 7 năm 1786), chiêu an, lập lại trật tự và tuyên bố tôn thờ nhà Lê (lúc này vua Lê vẫn còn, nhưng quyền hành thực chất đã thuộc về Tây Sơn).
5. Tình hình sau khi thống nhất (trước khi đối phó ngoại xâm):
6. • Sau khoảng 11 năm khởi nghĩa (tính từ 1771), phong trào Tây Sơn đã đánh đổ ách thống trị của cả hai thế lực phong kiến Nguyễn - Trịnh và vua quan nhà Lê, thống nhất đất nước dưới một chính quyền tiến bộ hơn (chính quyền Tây Sơn).
   • Tuy nhiên, ở Bắc Hà, giới quý tộc phong kiến Lê - Trịnh bị đánh đổ nhưng vẫn còn âm mưu chống đối chính quyền Tây Sơn.