• Tiến hóa nhỏ (Microevolution):
• • Phạm vi: Diễn ra ở quy mô quần thể. 
  • Kết quả: Làm thay đổi tần số alen và thành phần kiểu gen của quần thể, dẫn đến sự hình thành loài mới. 
  • Thời gian: Diễn ra trong thời gian tương đối ngắn, có thể nghiên cứu bằng thực nghiệm. 
• Tiến hóa lớn (Macroevolution):
• • Phạm vi: Diễn ra ở quy mô trên loài (chi, họ, bộ, lớp, ngành). 
  • Kết quả: Hình thành các nhóm phân loại trên loài mới. 
  • Thời gian: Diễn ra trong thời gian địa chất rất dài. 

1. Phát sinh biến dị: Quá trình đột biến và giao phối tạo ra các biến dị di truyền phong phú trong quần thể, cung cấp nguyên liệu cho quá trình tiến hóa. 
2. Tác động của chọn lọc tự nhiên: Chọn lọc tự nhiên đóng vai trò chủ đạo, giữ lại những cá thể có kiểu gen quy định các đặc điểm phù hợp với môi trường và loại bỏ những cá thể mang biến dị không có lợi. 
3. Tích lũy đặc điểm thích nghi: Qua nhiều thế hệ, chọn lọc tự nhiên làm tăng tần số các alen quy định đặc điểm thích nghi, dẫn đến sự hình thành các đặc điểm thích nghi hợp lý trên cơ thể sinh vật. 

• Nhân tố vô sinh (không sống):
• • Ánh sáng: Vì cá hoạt động chủ yếu vào ban ngày nên ánh sáng quyết định chu kỳ hoạt động và nghỉ ngơi của chúng.
  • Nhiệt độ: Do khả năng chịu lạnh kém, nhiệt độ nước là yếu tố sống còn.
  • Nồng độ Oxygen hòa tan: Loài này thích sống ở vùng nước động giàu oxygen, nên hàm lượng  O2𝑂2 trong nước rất quan trọng.
  • Dòng chảy: Tác động đến tập tính thích sống ở vùng nước động.
  • Giá thể (Hốc đá, cây thủy sinh): Cung cấp nơi trú ẩn và ngủ nghỉ ban đêm.
• Nhân tố hữu sinh (sống):
• • Thức ăn: Các sinh vật ở tầng nổi (phù du, côn trùng nhỏ...) mà cá ăn.
  • Thực vật thủy sinh: Vừa là nơi ngủ, vừa có thể là nơi ẩn nấp hoặc cung cấp oxygen.
  • Các loài sinh vật khác: Kẻ thù tự nhiên, vật ký sinh hoặc các loài cá khác cùng sống trong hệ sinh thái (quan hệ cạnh tranh hoặc hỗ trợ).

• Kỉ Cambrian (Cambri) và Kỉ Ordovician (Oocdovic):
• • Thuộc đại: Đại Cổ sinh (Paleozoic).
  • Sự kiện nổi bật kỉ Cambrian: Đây là thời kỳ xảy ra sự "Bùng nổ Cambrian" – sự xuất hiện nhanh chóng và đa dạng của hầu hết các ngành động vật chủ yếu (đặc biệt là động vật không xương sống ở biển như tôm ba lá).
• Kỉ Cretaceous (Phấn trắng):
• • Thuộc đại: Đại Trung sinh (Mesozoic).
  • Sự kiện nổi bật kỉ Cretaceous: Đây là thời kỳ cực thịnh và cũng là lúc kết thúc triều đại của khủng long (tuyệt chủng vào cuối kỉ này). Đồng thời, cây có hoa cũng bắt đầu xuất hiện và phát triển mạnh mẽ.

• Kỉ xuất hiện: Loài người xuất hiện vào kỉ Đệ Tứ (Quaternary).
• Đại: Thuộc Đại Tân sinh (Cenozoic) – đây là đại địa chất gần nhất với hiện tại của chúng ta.

1. Tiến hóa hóa học: Đây là giai đoạn hình thành các hợp chất hữu cơ từ các chất vô cơ dưới tác dụng của các nguồn năng lượng tự nhiên như ánh sáng mặt trời, tia lửa điện, sấm sét, phóng xạ. Các chất đơn giản kết hợp thành các hợp chất hữu cơ đơn giản, và từ đó hình thành các đại phân tử hữu cơ phức tạp hơn. 
2. Tiến hóa tiền sinh học: Các đại phân tử hữu cơ tập hợp lại và hình thành nên các hệ thống phân tử có khả năng trao đổi chất với môi trường, được bao bọc bởi màng sinh chất, gọi là các tế bào sơ khai (protobiont). 
3. Tiến hóa sinh học: Từ các tế bào sơ khai, dưới tác dụng của chọn lọc tự nhiên, các tế bào sống đầu tiên (sinh vật đơn bào nhân sơ) được hình thành và bắt đầu quá trình tiến hóa sinh học. 

• Sự đánh đổi (Trade-offs): Một đặc điểm giúp sinh vật thích nghi tốt ở môi trường này thường lại gây bất lợi ở môi trường khác. Ví dụ: Lớp mỡ dày giúp cá voi chịu lạnh tốt ở vùng cực nhưng sẽ khiến nó bị quá nhiệt nếu sống ở vùng biển nhiệt đới.
• Hạn chế về vốn gen: CLTN chỉ có thể tác động lên những biến dị di truyền đang có sẵn trong quần thể. Nó không thể "đặt hàng" hoặc tự tạo ra các đột biến mới theo ý muốn để thích nghi với một môi trường xa lạ.
• Ràng buộc về lịch sử tiến hóa: Các loài sinh vật được xây dựng trên nền tảng cấu trúc cơ thể của tổ tiên. Tiến hóa giống như việc "sửa chữa một ngôi nhà cũ khi đang ở" chứ không phải xây mới hoàn toàn, nên không thể có những thay đổi mang tính đột phá trái ngược hẳn với cấu trúc sẵn có.
• Môi trường luôn biến đổi: Môi trường sống không cố định mà luôn thay đổi về khí hậu, thức ăn, kẻ thù... Một đặc điểm đang là ưu thế hôm nay có thể trở thành bất lợi vào ngày mai.

1. Hình thành loài bằng con đường cách li địa lí:
2. • Phổ biến ở các loài động vật có khả năng phát tán mạnh.
   • Các quần thể của cùng một loài bị chia cắt bởi các vật cản địa lí (sông, núi, biển...). Qua thời gian, sự cách li và tác động của các nhân tố tiến hóa làm phân hóa vốn gen cho đến khi xuất hiện cách li sinh sản.
3. Hình thành loài bằng con đường cách li tập tính và cách li sinh thái:
4. • Xảy ra ngay trong cùng một khu vực địa lí.
   • Do các cá thể trong quần thể thay đổi tập tính giao phối hoặc thích nghi với các ổ sinh thái khác nhau, dẫn đến hạn chế trao đổi gen và hình thành loài mới.
5. Hình thành loài bằng con đường đột biến nhiễm sắc thể (Đa bội hóa):
6. • Phổ biến ở thực vật.
   • Xảy ra thông qua các quá trình tự đa bội hoặc lai xa kèm theo đa bội hóa (song nhị bội). Cách này có thể tạo ra loài mới một cách nhanh chóng chỉ sau một vài thế hệ.

Quần thể A sẽ bị tác động nhanh và mạnh hơn.