Trong nền văn học trung đại Việt Nam, Qua Đèo Ngang là một tác phẩm đặc sắc, thể hiện rõ tài năng và tâm hồn của Bà Huyện Thanh Quan. Bài thơ không chỉ miêu tả cảnh đẹp thiên nhiên nơi Đèo Ngang mà còn bộc lộ nỗi cô đơn, nhớ nước thương nhà sâu sắc của tác giả

Trước hết, bài thơ mở ra khung cảnh thiên nhiên Đèo Ngang vào buổi chiều tà. Thời điểm “bóng xế tà” gợi lên cảm giác buồn man mác. Cảnh vật hiện lên với hình ảnh “cỏ cây chen đá, lá chen hoa” vừa hoang sơ vừa có sức sống. Tuy nhiên, sự rậm rạp ấy lại làm tăng thêm vẻ vắng lặng, ít dấu chân người, qua đó gợi lên tâm trạng cô đơn của nhà thơ.

Tiếp theo, hình ảnh con người xuất hiện nhưng rất thưa thớt. Những từ láy như “lom khom”, “lác đác” cho thấy con người nhỏ bé giữa thiên nhiên rộng lớn. Cuộc sống nơi đây nghèo nàn, heo hút, càng làm nổi bật sự trống vắng. Điều đó khiến nỗi buồn trong lòng tác giả càng thêm sâu sắc.

Đặc biệt, hai câu thơ “nhớ nước đau lòng con quốc quốc, thương nhà mỏi miệng cái gia gia” đã thể hiện rõ tâm trạng của tác giả. Tiếng chim kêu như thay lời lòng người, gợi nỗi nhớ nước, thương nhà da diết. Đây là cách thể hiện tinh tế, kín đáo nhưng giàu cảm xúc. Cuối cùng, hai câu kết đã đẩy nỗi cô đơn lên cao. Không gian “trời, non, nước” rộng lớn đối lập với con người nhỏ bé. Cụm từ “ta với ta” cho thấy sự cô đơn tuyệt đối, chỉ còn lại một mình đối diện với chính mình và nỗi lòng riêng

Như vậy, Qua Đèo Ngang không chỉ là bức tranh thiên nhiên đẹp mà còn là bức tranh tâm trạng đầy sâu lắng. Qua đó, ta thấy được tình cảm sâu sắc và tâm hồn nhạy cảm của Bà Huyện Thanh Quan, đồng thời thêm yêu quý những giá trị của văn học dân tộc

Từ nhân vật Tư trong văn bản, có thể thấy hoàn cảnh sống có ảnh hưởng rất lớn đến con người, cả về thể chất lẫn tinh thần. Trước hết, hoàn cảnh nghèo đói, thiếu thốn đã khiến Tư rơi vào tình trạng kiệt quệ về thể xác: đói khát, mệt mỏi, không có việc làm. Điều đó làm cho anh luôn trong trạng thái uể oải, đau đớn và suy sụp. Không chỉ vậy, hoàn cảnh éo le (là con vợ lẽ, bị gia đình hắt hủi, không được quan tâm) còn tác động mạnh đến tâm lý của Tư. Anh trở nên mặc cảm, tủi thân, oán trách cuộc đời, thậm chí có lúc nảy sinh những suy nghĩ tiêu cực, bế tắc về tương lai. Điều này cho thấy môi trường sống có thể làm biến đổi suy nghĩ và cảm xúc của con người theo hướng tiêu cực. Tuy nhiên, trong hoàn cảnh khó khăn ấy, Tư vẫn giữ được những phẩm chất tốt đẹp: biết yêu thương mẹ, biết trân trọng tình bạn (với Thân), biết xúc động trước sự quan tâm của người khác. Điều đó chứng tỏ hoàn cảnh tuy có ảnh hưởng sâu sắc nhưng không hoàn toàn quyết định bản chất con người. => Qua nhân vật Tư, ta rút ra rằng: hoàn cảnh sống có tác động rất lớn đến con người, nhưng con người vẫn có thể giữ gìn và phát huy những phẩm chất tốt đẹp nếu có nghị lực và tình thương.

Lỉnh: Lẻn đi một cách bí mật và nhanh chóng để không ai biết, thường là để trốn tránh.

Cáu ghét: Lớp bẩn bám chặt, đóng thành mảng lâu ngày.

Nhớn nhác: Có vẻ hốt hoảng, sợ hãi, đưa mắt nhìn nhanh và không tập trung vào một chỗ nào cả.