Nguyễn Khuyến là nhà thơ tiêu biểu của văn học trung đại Việt Nam, nổi bật với giọng thơ trào phúng sâu cay, giàu ý nghĩa phê phán xã hội. Bài thơ “Chế học trò ngủ gật” là một tác phẩm tiêu biểu cho phong cách ấy. Qua việc khắc họa hình ảnh học trò ngủ gật khi đang học, tác giả không chỉ tạo nên tiếng cười châm biếm mà còn phê phán lối học tập hình thức, hời hợt của một bộ phận sĩ tử đương thời. Mở đầu bài thơ, Nguyễn Khuyến dựng lên hình ảnh học trò ngay trong không gian lớp học:
“Trò trẹt chi bay học cạnh thầy,
Gật gà gật gưỡng nực cười thay!”
Cách xưng hô “bay” mang sắc thái mỉa mai, thể hiện thái độ không hài lòng của tác giả. Hình ảnh “gật gà gật gưỡng” được miêu tả rất sinh động, vừa tả thực vừa gợi cảm giác buồn cười, cho thấy sự thiếu nghiêm túc trong học tập của người học trò.

Không dừng lại ở đó, tác giả tiếp tục khắc họa dáng vẻ mệt mỏi, uể oải của học trò qua những chi tiết cụ thể:
“Giọng khê nồng nặc không ra tiếng,
Mắt lại lim dim nhắp đã cay.”
Những hình ảnh này khiến người đọc bật cười nhưng cũng đồng thời cảm nhận được sự chán nản, học hành đối phó của học trò. Nguyễn Khuyến đã dùng nghệ thuật phóng đại và tả thực để làm nổi bật sự sa sút về tinh thần học tập. Đặc biệt, hai câu thơ tiếp theo mang ý nghĩa phê phán sâu sắc hơn:
“Đồng nổi đâu đây la liệt đảo,
Ma men chi đấy tít mù say.”
Học trò được so sánh với “ma men”, người say rượu, cho thấy sự bê tha, mất tỉnh táo trong học hành. Qua đó, tác giả kín đáo phê phán lối học chỉ chạy theo danh lợi, học mà không có mục đích đúng đắn. Hai câu kết thể hiện rõ nhất nghệ thuật trào phúng châm biếm sau cay kết hợp điển tích :
“Dễ thường bắt chước Chu Hy đó,
Quyển có câu thần vậy gật ngay.”
Việc nhắc đến Chu Hy – bậc đại nho – nhằm mỉa mai thói học vẹt, học theo khuôn mẫu mà không hiểu bản chất. Tiếng cười ở đây không chỉ để mua vui mà mang giá trị phê phán sâu sắc. Về nghệ thuật tổng thể, bài thơ thành công nhờ thể thơ thất ngôn bát cúi Đường luật, ngôn ngữ giản dị, giàu tính khẩu ngữ, hình ảnh đời thường, cùng giọng điệu trào phúng hóm hỉnh nhưng thấm thía. Những yếu tố ấy giúp tiếng cười trở nên sắc bén mà không thô lỗ. “Chế học trò ngủ gật” không chỉ là một bài thơ trào phúng đặc sắc mà còn là lời nhắc nhở sâu sắc về thái độ học tập nghiêm túc. Qua nghệ thuật trào phúng bậc thầy, Nguyễn Khuyến đã biến tiếng cười thành vũ khí phê phán, góp phần làm nên giá trị bền vững của tác phẩm trong kho tàng văn học dân tộc.

Em hoàn toàn đồng tình với ý kiến cho rằng tiếng cười là một thứ vũ khí sắc bén chống lại cái chưa hay, chưa đẹp. Tiếng cười châm biếm giúp phơi bày những thói hư, tật xấu một cách kín đáo nhưng thấm thía, khiến con người phải suy ngẫm và tự điều chỉnh hành vi. Nó không làm tổn thương trực diện mà vẫn có sức cảnh tỉnh mạnh mẽ. Qua tiếng cười, cái xấu bị lên án, cái đẹp được tôn vinh. Vì thế, tiếng cười góp phần làm cho cuộc sống trở nên nhân văn và tiến bộ hơn.

Trong câu văn này, từ thiếu phụ có nghĩa là trang trọng, lịch sự, gợi hình ảnh một người phụ nữ trẻ đã có chồng hoặc có con (đã "phụ", có chồng), nhưng vẫn giữ được nét đẹp, sự dịu dàng, thanh tân, không còn là con gái mà cũng chưa hẳn là người đàn bà lớn tuổi, tạo nên sự trân trọng , nâng niu hình ảnh người mẹ trẻ