Trong nền văn học Việt Nam, Trần Tế Xương (Tú Xương) được xem là “ông vua trào phúng” bởi tiếng cười của ông vừa sắc nhọn, vừa thấm đẫm nỗi đau thời thế. Một trong những bài thơ thể hiện rõ phong cách ấy là “Vịnh khoa thi Hương”, sáng tác trong bối cảnh nền giáo dục phong kiến đang suy tàn, khoa cử mục nát dưới ảnh hưởng của thực dân Pháp.

Bài thơ mở đầu bằng hình ảnh trường thi hỗn độn, nhốn nháo: “Nhà nước ba năm mở một khoa”. Lẽ ra đây phải là nơi chọn người tài, vậy mà vào thơ Tú Xương lại hiện lên như một sân khấu hài hước với sự xuất hiện của các ông “người nhà nước”, “quan sứ”, “quan đốc”. Nhà thơ dùng giọng điệu vừa mỉa mai vừa chua xót để tố cáo cảnh “tây ta lẫn lộn”, cho thấy sự tha hóa của một chế độ vốn được xem là biểu tượng của đạo học nghìn đời.

Câu thơ “Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ” là nét vẽ trào phúng đặc sắc. Từ “lôi thôi” vốn dùng để chê trách sự nhếch nhác, lại đặt bên cạnh hình ảnh sĩ tử – những người mang ước mơ công danh – khiến người đọc bật cười mà vẫn ngậm ngùi. Không chỉ sĩ tử, ngay cả quan trường – những người giữ vai trò tuyển chọn – cũng hiện lên trong cảnh “ậm ọe quan trường miệng thét loa”. Giọng thơ vừa tức cười, vừa đầy bất lực trước sự xuống cấp của giáo dục.

Đằng sau tiếng cười trào phúng là nỗi đau thời cuộc của chính Tú Xương. Ông đau cho tầng lớp trí thức không còn chỗ đứng, đau cho nhân tài bị chèn ép bởi quyền lực thực dân và bộ máy phong kiến bạc nhược. Tiếng cười của ông vì thế không chỉ để cười mà còn để thức tỉnh,để phê phán cái xấu, cái giả dối đang che lấp giá trị chân chính.

“Vịnh khoa thi Hương” là minh chứng tiêu biểu cho bút pháp trào phúng bậc thầy của Trần Tế Xương. Qua những hình ảnh hài hước, từ ngữ mỉa mai, ông đã tạo nên tiếng cười vừa sắc sảo, vừa thấm thía, góp phần phản ánh hiện thực xã hội cuối thế kỉ XIX đầy đảo lộn. Bài thơ không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn là tiếng nói đả kích mạnh mẽ đối với những bất công và sự mục ruỗng của chế độ khoa cử thời bấy giờ.

Tiếng cười không chỉ mang lại niềm vui mà còn là một vũ khí phê phán nhẹ nhàng nhưng sâu sắc đối với những điều chưa hay, chưa đẹp trong cuộc sống. Khi con người dùng tiếng cười để châm biếm thói hư tật xấu, họ giúp người bị phê phán nhận ra vấn đề mà không gây tổn thương trực tiếp. Tiếng cười cũng góp phần làm xã hội trở nên lành mạnh hơn, bởi nó khuyến khích mọi người tự soi lại mình và thay đổi theo hướng tích cực. Hơn nữa, tiếng cười tạo nên một thái độ sống lạc quan, biến những điều tiêu cực thành bài học thay vì áp lực. Vì vậy, tiếng cười thực sự có sức mạnh cải hóa và mang lại giá trị tốt đẹp cho cuộc sống.

trang trọng, nhẹ nhàng