Tú Xương sống vào giai đoạn giao thời, khi nền cựu học đang suy tàn và chế độ thực dân bắt đầu đặt ách thống trị lên mảnh đất Nam Định quê hương ông. Bài thơ "Vịnh khoa thi Hương" không chỉ là một bức tranh hiện thực về thi cử mà còn là một bản cáo trạng đanh thép về sự nhốn nháo, suy đồi của xã hội nửa Tây nửa Ta.

Mở đầu bài thơ, tác giả giới thiệu về kỳ thi một cách khách quan nhưng lại ẩn chứa sự bất thường:

"Nhà nước ba năm mở một khoa, Trường Nam hỗn hứa với trường Hà."

Kỳ thi vốn là sự kiện trọng đại của quốc gia, nhưng cách dùng từ "hỗn hứa" (lẫn lộn, nhốn nháo) đã báo hiệu một sự xáo trộn. Việc gộp chung trường Nam Định và trường Hà Nội không tạo nên quy mô lớn hơn mà chỉ làm tăng thêm vẻ nhộn nhạo, mất đi vẻ trang nghiêm vốn có của chốn cửa Khổng sân Trình.

Nỗi nhục mất nước và sự suy đồi của đạo học được tác giả khắc họa sắc nét qua nghệ thuật đối lập ở hai câu thực:

"Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ, Ậm ọe quan trường miệng thét loa."

Hai từ láy tượng hình "lôi thôi" và tượng thanh "ậm ọe" được đặt ở đầu câu đã tạo nên một sức mạnh châm biếm dữ dội. Hình ảnh "sĩ tử" – những người trí thức tương lai – hiện lên với dáng vẻ lếch thếch, vất vả với chai lọ, lều chõng, đánh mất hoàn toàn phong thái nho nhã. Đối lập với đó là những vị "quan trường" cai quản kỳ thi nhưng lại có thái độ hách dịch, ra oai một cách trống rỗng. Tiếng loa "ậm ọe" chính là biểu tượng cho một bộ máy điều hành rệu rã, thiếu uy nghiêm.

Sự trào phúng được đẩy lên cao trào khi tác giả đưa vào những nhân vật đại diện cho bộ máy cai trị mới:

"Lọng cắm rợp trời quan sứ đến, Váy lê quét đất mụ đầm ra."

Đây là những hình ảnh nhức nhối nhất của bài thơ. Sự xuất hiện của "quan sứ" và "mụ đầm" trong một kỳ thi nho học vốn tôn thờ chữ nghĩa thánh hiền là một sự nghịch lý đau lòng. Nghệ thuật đối chỉnh giữa "lọng cắm rợp trời" (uy thế của kẻ thống trị) và "váy lê quét đất" (sự lố lăng của văn hóa ngoại lai) đã phơi bày thực trạng: kỳ thi thực chất chỉ là một sân khấu để thực dân Pháp phô trương quyền lực. Chữ nghĩa, thánh hiền giờ đây đứng dưới gót giày của ngoại bang.

Trước cảnh tượng ấy, nhà thơ không thể ngồi yên. Hai câu kết là tiếng kêu gọi, là sự thức tỉnh lương tri của những người tri thức:

"Nhân tài đất Bắc nào ai đó, Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà."

Câu hỏi tu từ "nào ai đó" vang lên như một lời thách thức, một nỗi trăn trở khôn nguôi. Từ cái nhìn về một kỳ thi, Tú Xương đã mở rộng ra cái nhìn về vận mệnh đất nước. Tiếng cười trào phúng lúc này đã chuyển hóa hoàn toàn thành nỗi đau mất nước, là lời cảnh tỉnh đầy tâm huyết đối với những kẻ vẫn còn đang mải mê trong giấc mộng khoa cử viển vông.

Với ngôn ngữ sắc sảo, hình ảnh giàu tính biểu tượng và giọng điệu châm biếm độc đáo, "Vịnh khoa thi Hương" đã vượt xa ý nghĩa của một bài thơ viết về thi cử. Nó là một bức tranh lịch sử bằng thơ, lưu giữ nỗi nhục nhằn của một dân tộc trong buổi đầu mất nước, đồng thời khẳng định bản lĩnh của một nhà thơ luôn đau đáu với vận mệnh của nhân dân.

Ý kiến trên là hoàn toàn chính xác.Tiếng cười là thuộc tính đẹp đẽ của con người và là một vũ khí hiệu quả để làm cho cuộc sống và xã hội ngày càng văn minh,hạnh phúc hơn.

Từ "thiếu phụ" trong ngữ cảnh này mang sắc thái trung hòa,chỉ người phụ nữ đã có chồng còn khá trẻ tuổi.