Nhà văn Nam Cao từng viết trong truyện ngắn Tư cách mõ: “Lòng khinh, trọng của chúng ta có ảnh hưởng đến cái nhân cách của người khác nhiều lắm; nhiều người không biết gì là tự trọng, chỉ vì không được ai trọng cả; làm nhục người là một cách rất diệu để khiến người sinh đê tiện...” – một nhận định vừa sắc sảo, vừa đầy tính nhân văn, khiến người đọc không khỏi suy ngẫm. Tôi hoàn toàn đồng tình với ý kiến này. Bởi trong xã hội, con người không chỉ tồn tại đơn lẻ mà luôn sống trong mối quan hệ với người khác. Cách người ta nhìn nhận, đối xử với nhau có thể góp phần nâng đỡ hoặc chà đạp lên nhân cách của một con người. Khi một người bị khinh rẻ, bị xúc phạm, bị đối xử như thấp hèn trong một thời gian dài, họ rất dễ đánh mất lòng tự trọng, dần chấp nhận sự hèn kém như một lẽ đương nhiên. Ngược lại, nếu được tin tưởng, tôn trọng, người ta sẽ có xu hướng sống xứng đáng với sự trân trọng đó, biết giữ gìn nhân phẩm và phát triển bản thân. Thực tế cuộc sống cho thấy, có không ít người vốn tốt, nhưng vì bị khinh rẻ, bị hắt hủi, bị gán cho cái mác “hèn hạ” mà dần trở nên đê tiện, sống theo cái cách mà người đời áp đặt cho họ. Ngược lại, có những con người chỉ vì nhận được sự tin tưởng, khích lệ mà vươn lên, sống tốt hơn từng ngày. Phát biểu của Nam Cao không chỉ mang giá trị nhân văn sâu sắc, mà còn là lời nhắc nhở mỗi người trong cách đối đãi với người khác: hãy biết tôn trọng con người, dù họ ở địa vị nào, bởi lòng trọng hay sự khinh miệt của ta có thể góp phần tạo ra hoặc hủy hoại nhân cách một con người.

Triết lí nhân sinh trong tác phẩm “Tư cách mõ” là lời cảnh tỉnh sâu sắc về sự tha hóa con người khi sống trong xã hội mục nát. Nhân vật mõ – kẻ bị khinh rẻ – lại tự hào vì “đủ tư cách” giống như những kẻ mõ chính tông, cho thấy khi cái xấu trở thành chuẩn mực, con người sẵn sàng đánh đổi nhân cách để hòa nhập với sự tồi tệ. Tác phẩm lên án xã hội đã làm biến dạng con người, đồng thời khẳng định: phẩm giá là cốt lõi của con người, dù ở bất kỳ hoàn cảnh nào.

Biện pháp lặp cấu trúc trong câu văn với điệp từ “cũng” nhấn mạnh ba đặc điểm tiêu cực: đê tiện, lầy là, tham ăn của nhân vật, cho thấy hắn hoàn toàn “xứng đáng” làm mõ theo đúng nghĩa xấu xa nhất. Cách lặp này tạo nên giọng điệu mỉa mai, châm biếm sâu cay, thể hiện thái độ phê phán của tác giả đối với những kẻ hèn kém trong xã hội nhưng lại đua đòi học theo thói xấu của kẻ có quyền. Đồng thời, cấu trúc lặp còn giúp câu văn trở nên nhịp nhàng, tăng hiệu quả biểu đạt.

Triết lí nhân sinh được gửi gắm trong "Tư cách mõ" là: Con người nếu sống trong một môi trường tăm tối, mục nát quá lâu mà không có bản lĩnh, không giữ gìn phẩm giá thì rất dễ bị tha hóa, trở nên đê tiện và tầm thường như chính hoàn cảnh mà họ đang sống. Qua hình ảnh thằng mõ – một kẻ vốn đã ở tầng đáy xã hội nhưng lại tự hào với sự đê tiện của mình – tác giả không chỉ phê phán sâu sắc xã hội phong kiến thối nát đã sản sinh ra những con người méo mó về nhân cách, mà còn gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh: sống làm người không chỉ là tồn tại, mà còn phải biết giữ gìn nhân phẩm và lẽ sống tử tế, dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào.

Biện pháp lặp cấu trúc “cũng,cũng,cũng” nhấn mạnh bản chất đê tiện, lầy lội, tham ăn của thằng mõ, tạo giọng điệu mỉa mai, châm biếm và làm nổi bật tính trào phúng trong câu văn.

-Việc sử dụng hình ảnh “nát cả ruột gan” không chỉ làm phóng đại nỗi nhớ, mà còn khắc họa cảm giác day dứt, quằn quại trong tâm hồn người yêu. Câu thơ thể hiện một nỗi nhớ mãnh liệt, không thể kiềm chế, như thể nỗi nhớ ấy xâm chiếm cả thể xác, tạo nên một ấn tượng mạnh mẽ và sâu sắc về nỗi đau đớn, tổn thương tinh thần lẫn thể chất của nhân vật.

“Thân em như củ ấu gai, Ruột trong thì trắng, vỏ ngoài thì đen. Ai ơi nếm thử mà xem, Nếm ra mới biết rằng em ngọt bùi.”

Trong hai câu thơ "ngẫm thân em chỉ bằng thân con bọ ngựa, bằng con chẫu chuộc thôi" tác giả đã thể hiện niềm thương xót, xót xa cho người phụ nữ xưa . Hình ảnh con "bọ ngựa,chẫu chuộc" đều là những con vật bé nhỏ , yếu đuối cho thấy được sự Khiêm nhường và số phận thấp hèn mà người phụ nữ phải gánh chịu Cách so sánh ấy tuy mộc mạc nhưng rất sâu sắc, thể hiện sự tự ý thức về thân phận của chính người phụ nữ. Qua đó, ta cảm nhận được nỗi buồn, sự cam chịu và cả tiếng lòng đầy uẩn ức của họ trước những bất công, thiệt thòi trong cuộc sống. Đây không chỉ là nỗi đau của một cá nhân mà còn là tiếng nói chung của cả một tầng lớp trong xã hội phong kiến.

Trong hai câu thơ "ngẫm thân em chỉ bằng thân con bọ ngựa, bằng con chẫu chuộc thôi" tác giả đã thể hiện niềm thương xót, xót xa cho người phụ nữ xưa . Hình ảnh con "bọ ngựa,chẫu chuộc" đều là những con vật bé nhỏ , yếu đuối cho thấy được sự Khiêm nhường và số phận thấp hèn mà người phụ nữ phải gánh chịu Cách so sánh ấy tuy mộc mạc nhưng rất sâu sắc, thể hiện sự tự ý thức về thân phận của chính người phụ nữ. Qua đó, ta cảm nhận được nỗi buồn, sự cam chịu và cả tiếng lòng đầy uẩn ức của họ trước những bất công, thiệt thòi trong cuộc sống. Đây không chỉ là nỗi đau của một cá nhân mà còn là tiếng nói chung của cả một tầng lớp trong xã hội phong kiến.