Đoạn trích trong tác phẩm "Văn tế thập loại chúng sinh" của Nguyễn Du là một khúc ca bi thiết, thấm đẫm tinh thần nhân đạo cao cả dành cho những kiếp người nhỏ bé. Với ngòi bút tài hoa, tác giả đã tái hiện chân thực nỗi khổ đau của những số phận khác nhau trong xã hội cũ: từ người lính "mạng người như rác" nơi chiến trận, người phụ nữ "buôn nguyệt bán hoa" cô độc khi về già, đến kẻ hành khất "nằm cầu gối đất". Điểm chung của họ là một đời "lầm than", "phiền não" và cái chết trong sự ghẻ lạnh, không nơi nương tựa. Về nghệ thuật, việc sử dụng thể thơ song thất lục bát uyển chuyển cùng nhịp điệu trầm buồn đã khơi gợi sâu sắc sự đồng cảm nơi người đọc. Những hình ảnh ám ảnh như "ngọn lửa ma trơi", "hớp cháo lá đa" kết hợp với các thán từ "đau đớn thay", "thương thay" đã bộc lộ trực tiếp nỗi lòng đau xót của nhà thơ trước bi kịch nhân sinh. Qua đó, Nguyễn Du không chỉ phê phán xã hội loạn lạc mà còn khẳng định giá trị con người, vượt lên trên mọi định kiến để bao dung và an ủi những linh hồn bơ vơ. Đoạn thơ chính là tiếng khóc lay động tâm can, khẳng định vị thế đại thi hào nhân đạo của Nguyễn Du.

Trong bài thơ "Trò chuyện với nàng Vọng Phu", Vương Trọng đã đem đến một cái nhìn mới mẻ và đầy tính nhân văn về một hình tượng dân gian quen thuộc. Hình tượng "nàng Vọng Phu" không chỉ đơn thuần là biểu tượng cho lòng thủy chung, son sắt của người phụ nữ Việt Nam qua bao đời "đất nước qua trăm trận binh đao", mà còn là hiện thân của nỗi đau thương, cô đơn tột cùng do chiến tranh gây ra. Khác với cách nhìn truyền thống thường ngợi ca sự hóa đá như một nét đẹp vĩnh cửu, tác giả lại xót xa trước cảnh nàng đứng "cô đơn giữa mây trời" trong khi "niềm sum họp đã vào từng cánh cửa". Việc "hóa đá" ở đây được hiểu sâu sắc hơn là "hóa đá niềm tin", "hóa đá nỗi cô đơn", cho thấy sự hy sinh thầm lặng và bền bỉ của người vợ chờ chồng. Đặc biệt, khổ thơ cuối đã nâng tầm ý nghĩa hình tượng: nàng tự nguyện "hóa đá đợi triệu lần nỗi đợi" để làm điểm tựa tinh thần, cầu mong cho những người vợ khác thoát khỏi cảnh chờ mong trong thời bình. Qua cuộc trò chuyện tưởng tượng đầy cảm động, Vương Trọng đã gửi gắm thông điệp về khát vọng hòa bình và sự trân trọng sâu sắc đối với phẩm giá, sự hy sinh của người phụ nữ trong bão táp của lịch sử.

Trong bài thơ "Chân quê" của Nguyễn Bính, nhân vật "em" hiện lên như một hình ảnh biểu tượngcho sự giao thoa và xung đột giữa các giá trị văn hóa truyền thống và hiện đại. Ban đầu, "em" vốn mang vẻ đẹp mộc mạc, thuần khiết của làng quê Việt Nam với những hình ảnh thân thương như "yếm lụa sồi", "dây lưng đũi", "áo tứ thân" và "khăn mỏ quạ". Tuy nhiên, chỉ sau một lần "đi tỉnh về", nhân vật này đã có sự thay đổi chóng mặt về ngoại hình: từ bỏ nét quê mùa để khoác lên mình những món đồ tân thời như "khăn nhung", "quần lĩnh", "áo cài khuy bấm". Sự thay đổi này không chỉ là về trang phục mà còn đại diện cho việc "hương đồng gió nội bay đi ít nhiều", cho thấy sự xâm nhập của lối sống thị thành làm lu mờ đi bản sắc dân tộc. Qua nhân vật "em", tác giả không chỉ thể hiện sự xót xa trước những giá trị truyền thống đang dần mai một mà còn gửi gắm lời nhắn nhủ thiết tha về việc giữ gìn hồn quê giữa làn sóng văn minh mới. Nhân vật "em" vừa là đối tượng để chàng trai bộc lộ tình yêu, vừa là cái cớ để nhà thơ bày tỏ nỗi niềm trăn trở về bản sắc văn hóa của con người Việt Nam thời bấy giờ.