Trong nền thơ ca kháng chiến chống Pháp, Bên kia sông Đuống của Hoàng Cầm là tiếng khóc xé lòng về một quê hương bị chiến tranh tàn phá. Đoạn thơ đã khắc họa rõ nét sự biến đổi đau đớn của quê hương Kinh Bắc từ thanh bình, giàu bản sắc văn hoá sang tan hoang, đổ nát bởi bom đạn quân thù.

Trước hết, nhà thơ gợi lên hình ảnh quê hương trước chiến tranh với vẻ đẹp yên ả, trù phú và đậm đà bản sắc dân tộc. Đó là “lúa nếp thơm nồng” – biểu tượng của cuộc sống no đủ, cần lao; là “tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong”, nơi hội tụ tinh hoa văn hoá dân gian Kinh Bắc. Những gam màu “sáng bừng trên giấy điệp” không chỉ miêu tả vẻ đẹp của tranh mà còn gợi lên một đời sống tinh thần phong phú, thanh sạch, rộn ràng niềm vui. Quê hương hiện lên gần gũi, thân thương, mang vẻ đẹp truyền thống lâu đời của làng quê Việt Nam – một không gian sống bình yên, hài hòa giữa con người và văn hóa dân tộc.

Thế nhưng, chiến tranh ập đến đã làm tất cả đổi thay. Chỉ bằng một câu thơ ngắn “Quê hương ta từ ngày khủng khiếp”, Hoàng Cầm mở ra một bước ngoặt đau đớn trong cảm xúc và hiện thực. Hình ảnh giặc kéo lên “ngùn ngụt lửa hung tàn” báo hiệu sự hủy diệt dữ dội. Hàng loạt câu thơ ngắn, dồn dập: “Ruộng ta khô / Nhà ta cháy / Chó ngộ một đàn” đã khắc họa trực tiếp cảnh quê hương bị tàn phá không thương tiếc. Không chỉ con người mà cả sự sống bình thường nhất của làng quê cũng bị tiêu diệt.

Nỗi đau chiến tranh còn hiện lên ám ảnh qua những hình ảnh mang tính biểu tượng văn hóa. “Mẹ con đàn lợn âm dương / Chia lìa trăm ngả” – hình ảnh quen thuộc trong tranh Đông Hồ, vốn tượng trưng cho sự sung túc, sinh sôi, nay lại gắn với chia lìa, tan tác. Đặc biệt, câu thơ “Đám cưới chuột đang tưng bừng rộn rã / Bây giờ tan tác về đâu?” là một sáng tạo nghệ thuật độc đáo. Lễ cưới chuột – biểu tượng của niềm vui, tiếng cười dân gian – nay trở thành câu hỏi xót xa, thể hiện sự đổ vỡ của cả một đời sống văn hóa và tinh thần. Qua đó, nhà thơ không chỉ khóc cho cảnh vật mà còn khóc cho linh hồn quê hương bị chiến tranh chà đạp.

Như vậy, đoạn thơ đã làm nổi bật sự biến đổi dữ dội của quê hương trước và sau chiến tranh: từ một miền quê thanh bình, đậm đà bản sắc văn hoá trở thành vùng đất tan hoang, đau thương. Bằng giọng thơ trữ tình da diết, hình ảnh giàu sức gợi và cảm xúc chân thành, Hoàng Cầm đã thể hiện tình yêu quê hương sâu nặng cùng nỗi căm phẫn chiến tranh. Đoạn thơ không chỉ là ký ức đau thương của một vùng đất mà còn là lời nhắc nhở về giá trị của hòa bình và trách nhiệm gìn giữ quê hương, đất nước.

Câu 1:Phương thức biểu đạt chính được sử dụng trong văn bản là biểu cảm

Câu 2:Văn bản thể hiện lời nhắc nhở sâu sắc về sự mong manh của thế giới và con người, qua đó kêu gọi con người sống ý thức, chậm lại, biết nâng niu, trân trọng thiên nhiên, con người và cả những điều nhỏ bé quanh mình, bởi vô tình ta có thể gây ra những tổn thương khó thấy nhưng rất đau.

Câu 3:Một biện pháp tu từ tiêu biểu trong đoạn văn là nhân hoá.

Tác giả gán cho mặt đất, đại dương, rừng, sông, hoa, giấc mơ… những phẩm chất của con người như: tha thứ, độ lượng, nhẫn nhịn, bao dung, không trả đũa.

• Tác dụng: làm cho thiên nhiên và thế giới trở nên có linh hồn, giàu cảm xúc, từ đó làm nổi bật sự vị tha âm thầm của thế giới trước những tổn thương do con người gây ra, đồng thời khơi dậy ở người đọc cảm giác day dứt, biết ơn và tự vấn lương tâm.

Câu 4

Tác giả nói “Thỉnh thoảng bàn chân nên bị gai đâm” vì đó là một hình ảnh ẩn dụ.→ Con người đôi khi cần trải qua đau đớn, va vấp, trả giá để nhận ra rằng những tổn thương mình gây ra cho thế giới không hề vô hình, mà là thật, đau và chảy máu. Chính nỗi đau ấy giúp con người tỉnh thức, biết dừng lại và sống cẩn trọng, nhân ái hơn.

Câu 5:

Bài học ý nghĩa nhất rút ra từ văn bản là: Hãy sống chậm lại, biết nâng niu từng con người, sự vật và khoảnh khắc quanh ta, bởi thế giới vốn rất mong manh và bao dung, nhưng không vì thế mà ta có quyền vô tâm làm tổn thương. Biết yêu thương và ý thức từ những điều nhỏ nhất chính là cách sống nhân văn và có trách nhiệm nhất.