Lý thuyết Bài 10. Liên Xô và Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991 (Phần I) SVIP

I. LIÊN XÔ TỪ NĂM 1945 ĐẾN NĂM 1991

1. Chính trị

- Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Liên Xô tiến hành bầu cử Xô viết các cấp.

- Từ năm 1949, Liên Xô thực hiện dân chủ hóa hệ thống chính trị, khôi phục hoạt động của các tổ chức chính trị - xã hội.

- Liên Xô chủ trương duy trì hòa bình và an ninh thế giới:

+ Liên Xô giúp đỡ to lớn về vật chất và tinh thần cho các nước xã hội chủ nghĩa.

+ Liên Xô ủng hộ phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc trên thế giới.

Hình 1. Liên Xô - Việt Nam: "Tuy khoảng cách rất xa nhưng trái tim của chúng ta luôn rất gần" (tranh cổ động).

- Đầu những năm 80 của thế kỉ XX, Liên Xô lâm vào khủng hoảng chính trị nghiêm trọng.

- Tháng 3 - 1985, M. Goóc-ba-chốp được bầu làm Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô và khởi xướng công cuộc cải tổ.

- Trọng tâm là cải tổ chính trị với khẩu hiệu “dân chủ hóa”, “công khai hóa”, dẫn đến thiết lập chế độ đa nguyên, đa đảng và chính quyền tổng thống.

Hình 2. Chân dung M. Goóc-ba-chốp năm 1987

- Tháng 3 - 1990, M. Goóc-ba-chốp được bầu làm Tổng thống Liên Xô.

- Ngày 19-8-1991, một số lãnh đạo Đảng và Nhà nước tiến hành đảo chính lật đổ Goóc-ba-chốp, nhưng không thành công.

- Mâu thuẫn chính trị gia tăng, Đảng Cộng sản bị đình chỉ hoạt động, chính quyền Liên bang bị tê liệt.

- Các nước cộng hòa lần lượt tuyên bố độc lập, tách khỏi Liên bang Xô viết.

- Ngày 25-12-1991, M. Goóc-ba-chốp từ chức Tổng thống, đánh dấu sự tan rã của Liên bang Xô viết.

Hình 3. Một gia đình ở Mát-xcơ-va chứng kiến lễ từ chức của Tổng thống M. Goóc-ba-chốp trên truyền hình, ngày 25-12-1991

2. Kinh tế

- Năm 1946, Liên Xô bắt đầu khôi phục kinh tế sau Chiến tranh thế giới thứ hai.

- Đến năm 1950, kinh tế Liên Xô phục hồi đạt mức trước chiến tranh, tạo tiền đề xây dựng chủ nghĩa xã hội.

- Liên Xô tiến hành xây dựng cơ sở vật chất - kĩ thuật của chủ nghĩa xã hội thông qua các kế hoạch dài hạn.

- Thực hiện kế hoạch 5 năm (1946 - 1950):

+ Công nghiệp tăng 73% so với trước chiến tranh.

+ Hơn 6.000 nhà máy được khôi phục và xây dựng mới.

Hình 4. Công nhân làm việc trong một phân xưởng hiện đại dưới thời Sta-lin

- Tiếp tục thực hiện các kế hoạch 5 năm (1951 - 1955, 1956 - 1960) và kế hoạch 7 năm (1959 - 1965):

+ Sản lượng công nghiệp chiếm khoảng 20% sản lượng công nghiệp thế giới. Nông nghiệp trong những năm 60 tăng trung bình 16%/năm.

+ Đến những năm 60, Liên Xô trở thành cường quốc công nghiệp thứ hai thế giới (sau Mỹ).

- Liên Xô đạt nhiều thành tựu khoa học - kĩ thuật nổi bật:

+ Phóng thành công vệ tinh nhân tạo đầu tiên của loài người (1957).

+ Phóng tàu vũ trụ có người lái vào quỹ đạo Trái Đất (1961).

=> Những thành tựu này đã mở đầu kỉ nguyên chinh phục vũ trụ của loài người.

Hình 5. Một kỹ sư của Liên Xô đang chỉnh sửa chi tiết cuối cùng vệ tinh Spút-ních-1 vào mùa thu năm 1957, trước khi đưa nó lên vũ trụ

- Từ giữa những năm 70, nền kinh tế Liên Xô có dấu hiệu trì trệ.

+ Năm 1985, Liên Xô tiến hành cải tổ kinh tế.

+ Công cuộc cải tổ thiếu đồng bộ, kém hiệu quả.

=> Hậu quả là khủng hoảng kinh tế trầm trọng trong giai đoạn 1989 - 1991, khiến cho khan hiếm lương thực, thực phẩm và hàng hóa tiêu dùng thiết yếu.

Hình 6. Người dân ở Lê-nin-grát xếp hàng chờ mua hàng trong thời kỳ khủng hoảng kinh tế Liên Xô, ngày 1-1-1987

3. Xã hội và văn hoá

a. Xã hội:

- Cơ cấu xã hội Liên Xô có nhiều biến đổi tích cực: giai cấp công nhân và đội ngũ trí thức ngày càng tăng.

- Năm 1971, công nhân chiếm hơn 55% lực lượng lao động, có trên 30 triệu người lao động trí óc.

- Từ cuối những năm 70, khó khăn kinh tế gia tăng làm đời sống nhân dân suy giảm. => Niềm tin vào chủ nghĩa xã hội bị lung lay, tình trạng bất bình trong xã hội ngày càng lớn.

- Từ năm 1989, dưới tác động của khó khăn kinh tế và sự kích động của các thế lực thù địch trong và ngoài nước, nhiều cuộc biểu tình và bãi công nổ ra.

b. Văn hóa:

- Sau năm 1945, văn hóa Liên Xô phát triển.

- Thực hiện chế độ giáo dục miễn phí thể hiện tính ưu việt của chủ nghĩa xã hội.

Hình 7. Diễu hành trong Lễ khai mạc Liên hoan Thanh niên và sinh viên thế giới lần thứ VI tại Mát-xcơ-va (7 - 1957)

- Trong thời kỳ cải tổ, đời sống văn hóa Liên Xô trở nên “cởi mở” với tinh thần “dân chủ” và “công khai”.

- Sự cởi mở này tạo luồng không khí mới, kích thích sáng tạo văn hóa.

=> Tuy nhiên, do buông lỏng quản lí văn hóa của Nhà nước. Chủ nghĩa đa nguyên và tư tưởng chống chủ nghĩa xã hội gia tăng trong xã hội.