Văn học Việt Nam là khoa học nghiên cứu các loại hình ngữ văn của người Việt Nam, không kể quốc tịch và thời đại. Ở hậu kỳ trung đại, phần lớn các tác phẩm thành văn của văn học Việt Nam được viết bằng chữ Hán và số ít bằng chữ Phạn. Về sau, văn học Việt Nam được thống nhất viết bằng chữ quốc ngữ.

Văn học dân gian là nền tảng của văn học viết, là chặng đầu của nền văn học dân tộc. Khi chưa có chữ viết, nền văn học Việt Nam chỉ có văn học dân gian; khi có chữ viết, nền văn học Việt Nam mới bao gồm hai bộ phận: văn học dân gian và văn học viết.

Văn học viết chịu ảnh hưởng của văn học dân gian về nhiều phương diện, từ nội dung tư tưởng đến hình thức nghệ thuật. Văn học viết cũng có tác động trở lại đối với văn học dân gian trên một số phương diện. Mối quan hệ giữa văn học dân gian với văn học viết cũng như vai trò, ảnh hưởng của văn học dân gian đối với văn học thể hiện trọn vẹn hơn cả ở lĩnh vực sáng tác và ở bộ phận thơ văn quốc âm.

Văn học dân gian Việt Nam cũng như văn học dân gian của nhiều dân tộc khác trên thế giới có những thể loại chung và riêng hợp thành một hệ thống. Mỗi thể loại phản ánh cuộc sống theo những nội dung và cách thức riêng. Hệ thống văn học dân gian Việt Nam gồm có: sử thi, truyền thuyết, thần thoại, truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn, truyện cười, tục ngữ, câu đố, ca dao, vè, thơ, chèo,...

Văn học Trung Quốc có bề dày lịch sử hàng ngàn năm, từ các tài liệu lưu trữ của các triều đại cho đến các tiểu thuyếthư cấu từ thời trung cổ để phục vụ cho các độc giả người Trung Quốc biết chữ. Mặc dù việc đưa vào sử dụng rộng rãi kỹ thuật in mộc bản trong thời nhà Đường (618-907) và sự phát minh ra kỹ thuật in ấn loại di động bởi Tất Thăng(990-1051) trong thời nhà Tống (960-1279) không làm tiêu tan tầm quan trọng hay sự nhấn mạnh vào việc viết thư pháp Trung Hoa, cả hai loại kỹ thuật in ấn này đã nhanh chóng truyền bá kiến thức bằng văn bản khắp Trung Hoa hơn bao giờ hết.

Trong thời kỳ hiện đại, tác gia Lỗ Tấn (1881-1936) có thể được xem là người sáng lập văn học bạch thoại hiện đại ở Trung Quốc. Văn học cổ đại Trung Quốc có ảnh hưởng mạnh mẽ đến văn học các nước Hán hóa như: Nhật Bản, Triều Tiên, Việt Nam. Cho đến khi văn hóa phương Tây du nhập vào Việt Nam, đặc biệt là thời Pháp thuộc thì văn học Việt Nam mới dần chuyển qua chịu ảnh hưởng của văn học phương Tây cho đến nay.

So sánh văn học trung đại của Việt Nam và Trung Quốc không hề là một lĩnh vực nghiên cứu mới. Do thực tế giao lưu và ảnh hưởng của văn học Trung Quốc  đối với văn học Việt Nam, một cách tự giác hay không tự giác, bất cứ nhà nghiên cứu văn học trung đại Việt Nam nào trên mỗi bước đường nghiên cứu của mình đều “đụng chạm” đến công việc  so sánh. Tuy nhiên, mục đích, phương pháp so sánh không phải bao giờ cũng thống nhất trong các thời kỳ khác nhau của lịch sử, càng không thống nhất ở mỗi nhà nghiên cứu. Nói cách khác, so sánh văn học là một phạm trù lịch sử. Xưa, các nhà nho Việt Nam dường như không nhận thấy sự khác biệt giữa hai nền văn học. Với họ, việc nền văn hiến Việt Nam không khác, không thua kém Trung Quốc được xem là niềm tự hào chân chính của trí tuệ dân tộc. Có thời kỳ các nhà nghiên cứu tìm hiểu mối quan hệ truyền thống lâu đời giữa hai nền văn hoá, văn học này nhằm củng cố tình hữu nghị giữa hai dân tộc. Lại có lúc, do tinh thần dân tộc kích thích mà hướng nghiên cứu chủ yếu nhắm vào tìm kiếm sự khác biệt để khẳng định tính chất độc lập của văn hoá và văn học Việt Nam. Hiện nay, mục đích so sánh theo nhận thức của  tôi  nên nhằm mục đích góp phần hiểu biết những quy luật vận động của văn học Việt Nam trung đại.

So sánh văn học trung đại của Việt Nam và Trung Quốc không hề là một lĩnh vực nghiên cứu mới. Do thực tế giao lưu và ảnh hưởng của văn học Trung Quốc  đối với văn học Việt Nam, một cách tự giác hay không tự giác, bất cứ nhà nghiên cứu văn học trung đại Việt Nam nào trên mỗi bước đường nghiên cứu của mình đều “đụng chạm” đến công việc  so sánh. Tuy nhiên, mục đích, phương pháp so sánh không phải bao giờ cũng thống nhất trong các thời kỳ khác nhau của lịch sử, càng không thống nhất ở mỗi nhà nghiên cứu. Nói cách khác, so sánh văn học là một phạm trù lịch sử. Xưa, các nhà nho Việt Nam dường như không nhận thấy sự khác biệt giữa hai nền văn học. Với họ, việc nền văn hiến Việt Nam không khác, không thua kém Trung Quốc được xem là niềm tự hào chân chính của trí tuệ dân tộc. Có thời kỳ các nhà nghiên cứu tìm hiểu mối quan hệ truyền thống lâu đời giữa hai nền văn hoá, văn học này nhằm củng cố tình hữu nghị giữa hai dân tộc. Lại có lúc, do tinh thần dân tộc kích thích mà hướng nghiên cứu chủ yếu nhắm vào tìm kiếm sự khác biệt để khẳng định tính chất độc lập của văn hoá và văn học Việt Nam. Hiện nay, mục đích so sánh theo nhận thức của  tôi  nên nhằm mục đích góp phần hiểu biết những quy luật vận động của văn học Việt Nam trung đại.

Học giả người Anh nổi tiếng Susan Bassnett trong công trình Dẫn luận văn học so sánh (1993) đã chỉ ra một hiện tượng khá thú vị: bắt đầu từ cuối thập kỉ 70, điểm chú ‎ý của giới nghiên cứu văn học so sánh phương Tây bắt đầu chuyển hướng sang lí luận văn học và nghiên cứu văn hóa, còn đối với văn học so sánh thì lại mất dần đi sự hứng thú. Hứng thú của nghiên cứu sinh các trường đại học dành cho văn học so sánh cũng đã ngày càng giảm đi, văn học so sánh dường như đã mất đi hào khí của những năm 50, 60. Và Bassnett cho rằng, về một ‎ý nghĩa nào đó có thể nói, văn học so sánh đã cận kề  với “cái chết”⁽¹⁹⁾, thay vào đó là nghiên cứu văn hóa và nghiên cứu dịch thuật. Tuy nhiên, ở các nước phi phương Tây thì tình hình lại hoàn toàn ngược lại. Trong khi văn học so sánh ở các nước Âu Mĩ đang có chiều hướng đi xuống thì “văn học so sánh bắt đầu phát triển ở các nước khác trên thế giới. Môn văn học so sánh mới mẻ đang bắt đầu được giảng dạy ở Trung Quốc, Nhật Bản và một số nước châu Á khác”⁽²⁰⁾. Kết luận của Bassnett tuy hơi gây bất ngờ nhưng đã phản ánh đúng tình hình thực tế ở Trung Quốc. Bắt đầu từ cuối những năm 70, nghiên cứu văn học so sánh ở Trung Quốc bắt đầu phát triển mạnh mẽ, khi nói đến giai đoạn này, các học giả Trung Quốc thường hay dùng từ “phục hưng”. Đồng thời, về cơ bản rất nhiều các học giả Trung Quốc đã phủ nhận cái gọi là “tiêu vong luận” của Văn học so sánh⁽²¹⁾. Về vấn đề này, quan điểm của giáo sư người Mỹ René Wellek – chuyên gia hàng đầu về Văn học so sánh của Mỹ được các học giả Trung Quốc ủng hộ. Trong công trình Nguy cơ của văn học so sánh, René Wellek đã nhấn mạnh nghiên cứu văn học so sánh phải tuân thủ theo những nguyên tắc chung của nghiên cứu văn học, điều đó có nghĩa là, chỉ khi nào coi tác phẩm văn học là một tác phẩm nghệ thuật hoặc là đối tượng thẩm mĩ đa tầng thì mới có thể thúc đẩy ngành văn học so sánh phát triển. René Wellek nói: “nếu như nghiên cứu văn học không quyết tâm coi văn học là một ngành khác với các hoạt động và sản phẩm khác của nhân loại thì xét từ góc độ phương pháp luận mà nói sẽ không có được sự tiến bộ. Chính vì vậy chúng ta bắt buộc  phải đối mặt với vấn đề “tính văn học”, tức bản chất của văn học nghệ thuật – vấn đề mĩ học”⁽²²⁾. Lí luận của René Wellek đã cung cấp cho văn học so sánh căn cứ lí luận chính đáng, căn cứ lí luận này chính là “tính văn học” – giá trị phổ biến của nhân loại.

Xu hướng chuyển từ nghiên cứu văn học so sánh sang nghiên cứu văn hóa so sánh trên thế giới đặc biệt được rộ lên ở đầu những năm 90. Năm 1993, trong bài phát biểu Văn học so sánh trong thời kì chuyển giao thế kỉ, chủ tịch hội văn học so sánh Mĩ Bernheimer đã đưa ra quan điểm “văn học so sánh nên phát triển theo hướng nghiên cứu văn hóa”. Đại hội lần thứ 14 của Hiệp hội văn học so sánh quốc tế họp ở Canada với chủ đề Văn học trong nền văn hóa đa nguyên và xã hội đa ngôn ngữ,  Đại hội lần thứ 15 của Hiệp hội văn học so sánh quốc tế họp ở Hà Lan với chủ đề Văn học – kí ức của văn hóa. Đặc biệt là trong đại hội lần thứ 14, nguy cơ văn học so sánh bị văn hóa so sánh nhấn chìm được các học giả đưa ra bàn luận sôi nổi.

Đối với Trung Quốc, xu hướng chuyển từ văn học so sánh sang văn hóa so sánh đang ngày càng rõ rệt. Giới văn học so sánh trong Trung Quốc đã và đang coi văn hóa so sánh là điểm nóng và phong trào này đang ngày càng có xu hướng nóng lên. Các học giả Trung Quốc rất chú trọng công tác nghiên cứu văn hóa. Họ cho rằng nghiên cứu văn học so sánh phải lấy nghiên cứu văn hóa làm trung tâm, tuy nhiên nó phải là nghiên cứu văn hóa liên ngành. Hay nói một cách khác, các học giả Trung Quốc đều cho rằng, nghiên cứu văn học so sánh và văn hóa so sánh sẽ không thể tách rời nhau, công tác nghiên cứu văn học so sánh của Trung Quốc đương đại đang chuyển dịch trọng tâm sang văn hóa so sánh. Những năm 1995, 1996, Trung Quốc đã tổ chức nhiều cuộc hội thảo quốc tế có liên quan tới mối liên hệ cũng như khoảng cách giữa văn hóa và văn học. Các học giả đã tập trung thảo luận vấn đề nghiên cứu văn hóa so sánh rốt cục là sự đào sâu đối với nghiên cứu văn học so sánh hay là sự xóa bỏ bản chất đặc trưng của nghiên cứu văn học so sánh. Khuynh hướng chung cho rằng “sở dĩ văn học so sánh chuyển hướng sang văn hóa so sánh là do tính chất độc đáo liên ngành, xuyên văn hóa của văn học so sánh quyết định. Đây là xu thế phát triển tất yếu của văn học so sánh bởi có rất nhiều các hiện tượng văn học chỉ được giải thích một cách sâu sắc, toàn diện khi đặt chúng trong lĩnh vực nghiên cứu văn hóa rộng lớn”⁽²³⁾. Tuy nhiên, vấn đề được các học giả Trung Quốc quan tâm bàn luận là nghiên cứu văn học so sánh lấy văn học làm trung tâm hay lấy văn hóa làm trung tâm? Giáo sư Nhạc Đại Vân là người hết sức quan tâm tới vấn đề này. Trong các bài nghiên cứu của mình vài năm gần đây, bà đã không phủ nhận tính chất nghiên cứu văn học của văn học so sánh. Bà chỉ ra rằng, “văn học so sánh đầu tiên phải là nghiên cứu văn học, đồng thời lại phải là nghiên cứu văn học xuyên văn hóa hoặc nghiên cứu văn học liên ngành”⁽²⁴⁾. Hay như giáo sư Tạ Thiên Chấn cũng đã nhấn mạnh: “bản thân văn học so sánh cũng là một kiểu nghiên cứu văn hóa, nó là một bộ phận của nghiên cứu văn hóa. Tuy nhiên xét cho cùng, nghiên cứu văn học so sánh vẫn là một kiểu nghiên cứu văn học, xuất phát điểm và kết thúc điểm của nó vẫn phải là văn học. Văn học so sánh không thể tách rời việc phân tích và giải thích tác phẩm, tác gia, không thể tách rời công tác phê bình, phân tích hay nghiên cứu, thảo luận các hiện tượng văn học”⁽²⁵⁾, “nghiên cứu liên ngành, nghiên cứu xuyên văn hóa không thể xóa mờ tính chất là một bộ môn nghiên cứu văn học của văn học so sánh”⁽²⁶⁾. Hoặc như giáo sư Lưu Tượng Ngu cũng đã khẳng định rằng: “văn học so sánh bắt buộc phải giữ vững lập trường nghiên cứu văn học của mình. Nghiên cứu văn học so sánh đương nhiên là phải vượt qua những giới hạn văn học dân tộc, giới hạn văn hóa, cũng có thể phải vượt qua những giới hạn về ngành, tuy nhiên bất kể là vươn xa đến đâu thì văn học so sánh vẫn phải lấy văn học làm trung tâm, lấy văn học làm bản vị”, “trong văn học so sánh, nghiên cứu văn hóa không phải là không quan trọng mà nó chỉ có thể là sự bổ sung và làm bối cảnh cho nghiên cứu văn học, chỉ có thể đứng ở vị trí thứ yếu mà thôi”⁽²⁷⁾.

Từ những tranh luận của giới nghiên cứu văn học so sánh Trung Quốc về mối quan hệ giữa văn học so sánh và văn hóa so sánh chúng ta có thể thấy, đại đa số các học giả vẫn giữ quan điểm văn học so sánh vẫn là “văn học” so sánh chứ không phải “văn hóa” so sánh. Nghiên cứu văn hóa sẽ không nhấn chìm nghiên cứu văn học mà sẽ góp phần mở rộng tầm nhìn, giúp cho ngành nghiên cứu văn học so sánh rộng hơn, mở hơn, đầy sức sống hơn và đứng vững hơn trong tình hình đầy biến động của thời kì mới. Nói một cách khác nên hiểu việc văn học so sánh ngày càng tiến sát về văn hóa so sánh là bước ngoặt chuyển hóa mới chứ không phải là nguy cơ mà văn học so sánh phải đối mặt.

Trên đây chúng tôi xin giới thiệu một vài nét khái quát về lịch sử văn học so sánh và một số vấn đề nghiên cứu khá nổi cộm được các nhà nghiên cứu văn học so sánh Trung Quốc tập trung thảo luận trong vài năm qua. Ngoài một số vấn đề được nêu ở trên cũng còn một vài các vấn đề khác cũng được giới học thuật khá quan tâm như xoay quanh việc xây dựng cơ sở lí luận cho văn học so sánh, nghiên cứu thi học so sánh hay những vấn đề còn tồn tại trong công tác giảng dạy môn văn học so sánh ở Trung Quốc hiện nay… Do khuôn khổ của bài viết có hạn nên chúng tôi chỉ xin tạm giới thiệu một vài vấn đề tiêu biểu1

________________

([1]) Sức hấp dẫn của dòng thơ Marat (摩罗诗力说) là tác phẩm nghiên cứu  thi học Lỗ Tấn viết năm 1907. Khái niệm”摩罗” được Lỗ Tấn sử dụng ở đây chính là chỉ  trường phái thơ lãng mạn- trong đó có thi nhân người Anh Byron là đại diện, bao gồm cả chủ nghĩa thơ ca lãng mạn châu Âu, đại diện có các nhà thơ nổi tiếng như Shelley của Anh, Puskin, Lermontov của Nga, Mickiewicz, Slowacki và Krasinski của Ba Lan, Petofi của Hunggary. Lỗ Tấn đã ca ngợi nhóm nhà thơ thuộc trường phái lãng mạn này, cho rằng họ có một sức mạnh cổ vũ con người phấn chấn, suy nghĩ, ngôn ngữ của họ rất sâu sắc, lời thơ của họ là những âm thanh hùng tráng, vĩ đại nhất.

(2) Xem Lịch sử Trường Đại học Thanh Hoa, Nxb. Trung Hoa thư cục, 1981, tr.167.

(3) Tài liệu nghiên cứu văn học so sánh Trung Quốc, (Trung tâm  nghiên cứu văn học so sánh trường Đại học Bắc Kinh biên soạn), Nxb. Đại học Bắc Kinh, 1989, tr. 5-8.

(4) Tập thơ cổ nhất hiện còn của Ấn Độ, được biên soạn vào khoảng năm 1500 năm trước CN, tổng cộng thu thập 1028 bài, trong đó có 11 bài được coi là phụ lục. Rigveda được viết bằng ngôn ngữ  cổ hơn so với các ngôn ngữ sử dụng trong các tư liệu cổ khác của Ấn Độ. Thời gian sáng tác và thời gian biên soạn cụ thể hiện chưa rõ.

(5), (6) Tiền Chung Thư: Thi khả dĩ oán, Nxb. Cổ tịch Thượng Hải, 1985, tr.133.

(7) Câu chuyện “Hòa nhi bất đồng” bắt nguồn từ Tả Truyện. Trong Hán ngữ cổ đại, “hòa” là một động từ, biểu thị điều hòa, phối hợp những con người và sự vật khác nhau và để cho giữa chúng có sự cân bằng hài hòa. Tinh thần cơ bản của “hòa” là điều hòa những cái “bất đồng” để đạt tới sự hòa hợp mới, thống nhất mới, si...

Văn học Việt Nam:

Ở hậu kỳ trung đại, phần lớn các tác phẩm thành văn của văn học Việt Nam được viết bằng chữ Hán và số ít bằng chữ Phạn. Về sau, văn học Việt Nam được thống nhất viết bằng chữ quốc ngữ.

Văn học dân gian là nền tảng của văn học viết, là chặng đầu của nền văn học dân tộc. Khi chưa có chữ viết, nền văn học Việt Nam chỉ có văn học dân gian; khi có chữ viết, nền văn học Việt Nam mới bao gồm hai bộ phận: văn học dân gian và văn học viết.

Văn học viết chịu ảnh hưởng của văn học dân gian về nhiều phương diện, từ nội dung tư tưởng đến hình thức nghệ thuật. Văn học viết cũng có tác động trở lại đối với văn học dân gian trên một số phương diện. Mối quan hệ giữa văn học dân gian với văn học viết cũng như vai trò, ảnh hưởng của văn học dân gian đối với văn học thể hiện trọn vẹn hơn cả ở lĩnh vực sáng tác và ở bộ phận thơ văn quốc âm.

Văn học dân gian Việt Nam cũng như văn học dân gian của nhiều dân tộc khác trên thế giới có những thể loại chung và riêng hợp thành một hệ thống. Mỗi thể loại phản ánh cuộc sống theo những nội dung và cách thức riêng. Hệ thống văn học dân gian Việt Nam gồm có: sử thi, truyền thuyết, thần thoại, truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn, truyện cười, tục ngữ, câu đố, ca dao, vè, thơ, chèo,...

Văn học Trung Quốc:

 có bề dày lịch sử hàng ngàn năm, từ các tài liệu lưu trữ của các triều đại cho đến các tiểu thuyếthư cấu từ thời trung cổ để phục vụ cho các độc giả người Trung Quốc biết chữ. Mặc dù việc đưa vào sử dụng rộng rãi kỹ thuật in mộc bản trong thời nhà Đường (618-907) và sự phát minh ra kỹ thuật in ấn loại di động bởi Tất Thăng  (990-1051) trong thời nhà Tống (960-1279) không làm tiêu tan tầm quan trọng hay sự nhấn mạnh vào việc viết thư pháp Trung Hoa, cả hai loại kỹ thuật in ấn này đã nhanh chóng truyền bá kiến thức bằng văn bản khắp Trung Hoa hơn bao giờ hết.

Trong thời kỳ hiện đại, tác gia Lỗ Tấn (1881-1936) có thể được xem là người sáng lập văn học bạch thoại hiện đại ở Trung Quốc. Văn học cổ đại Trung Quốc có ảnh hưởng mạnh mẽ đến văn học các nước Hán hóa như: Nhật Bản, Triều Tiên, Việt Nam. Cho đến khi văn hóa phương Tây du nhập vào Việt Nam, đặc biệt là thời Pháp thuộc thì văn học Việt Nam mới dần chuyển qua chịu ảnh hưởng của văn học phương Tây cho đến nay.

Một phần của loạt bài về
Văn hóa Việt Nam
Lịch sử[hiện]
Chủng tộc[hiện]
Ngôn ngữ[hiện]
Phong tục[hiện]
Thần thoại và văn hóa dân gian[hiện]
Ẩm thực[hiện]
Lễ hội[hiện]
Tôn giáo[hiện]
Nghệ thuật[hiện]
Văn học
Âm nhạc và biểu diễn nghệ thuật[hiện]
Truyền thông[hiện]
Di sản[hiện]
Biểu tượng[hiện]
Chủ đề Việt Nam
x t s

Văn học Việt Nam:

Ở hậu kỳ trung đại, phần lớn các tác phẩm thành văn của văn học Việt Nam được viết bằng chữ Hán và số ít bằng chữ Phạn. Về sau, văn học Việt Nam được thống nhất viết bằng chữ quốc ngữ.

Văn học dân gian là nền tảng của văn học viết, là chặng đầu của nền văn học dân tộc. Khi chưa có chữ viết, nền văn học Việt Nam chỉ có văn học dân gian; khi có chữ viết, nền văn học Việt Nam mới bao gồm hai bộ phận: văn học dân gian và văn học viết.

Văn học viết chịu ảnh hưởng của văn học dân gian về nhiều phương diện, từ nội dung tư tưởng đến hình thức nghệ thuật. Văn học viết cũng có tác động trở lại đối với văn học dân gian trên một số phương diện. Mối quan hệ giữa văn học dân gian với văn học viết cũng như vai trò, ảnh hưởng của văn học dân gian đối với văn học thể hiện trọn vẹn hơn cả ở lĩnh vực sáng tác và ở bộ phận thơ văn quốc âm.

Văn học dân gian Việt Nam cũng như văn học dân gian của nhiều dân tộc khác trên thế giới có những thể loại chung và riêng hợp thành một hệ thống. Mỗi thể loại phản ánh cuộc sống theo những nội dung và cách thức riêng. Hệ thống văn học dân gian Việt Nam gồm có: sử thi, truyền thuyết, thần thoại, truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn, truyện cười, tục ngữ, câu đố, ca dao, vè, thơ, chèo,...

Văn học Trung Quốc có bề dày lịch sử hàng ngàn năm, từ các tài liệu lưu trữ của các triều đại cho đến các tiểu thuyếthư cấu từ thời trung cổ để phục vụ cho các độc giả người Trung Quốc biết chữ. Mặc dù việc đưa vào sử dụng rộng rãi kỹ thuật in mộc bản trong thời nhà Đường (618-907) và sự phát minh ra kỹ thuật in ấn loại di động (in ru lô, tiếng Anh: movable type) bởi Tất Thăng (畢昇) (990-1051) trong thời nhà Tống (960-1279) không làm tiêu tan tầm quan trọng hay sự nhấn mạnh vào việc viết thư pháp Trung Hoa, cả hai loại kỹ thuật in ấn này đã nhanh chóng truyền bá kiến thức bằng văn bản khắp Trung Hoa hơn bao giờ hết.

Trong thời kỳ hiện đại, tác gia Lỗ Tấn (1881-1936) có thể được xem là người sáng lập văn học bạch thoại hiện đại ở Trung Quốc. Văn học cổ đại Trung Quốc có ảnh hưởng mạnh mẽ đến văn học các nước Hán hóa như: Nhật Bản, Triều Tiên, Việt Nam. Cho đến khi văn hóa phương Tây du nhập vào Việt Nam, đặc biệt là thời Pháp thuộc thì văn học Việt Nam mới dần chuyển qua chịu ảnh hưởng của văn học phương Tây cho đến nay.

Một phần của loạt bài về
Văn hóa Việt Nam
Lịch sử[hiện]
Chủng tộc[hiện]
Ngôn ngữ[hiện]
Phong tục[hiện]
Thần thoại và văn hóa dân gian[hiện]
Ẩm thực[hiện]
Lễ hội[hiện]
Tôn giáo[hiện]
Nghệ thuật[hiện]
Văn học
Âm nhạc và biểu diễn nghệ thuật[hiện]
Truyền thông[hiện]
Di sản[hiện]
Biểu tượng[hiện]
Chủ đề Việt Nam
x t s

Văn học Việt Nam là khoa học nghiên cứu các loại hình ngữ văn của người Việt Nam, không kể quốc tịch và thời đại.

Mục lục

• 1Lịch sử
• 2Văn học dân gian
• 3Văn học viết
• 4Tham khảo

Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]

Bài chi tiết: Lịch sử văn học Việt Nam

Ở hậu kỳ trung đại, phần lớn các tác phẩm thành văn của văn học Việt Nam được viết bằng chữ Hán và số ít bằng chữ Phạn. Về sau, văn học Việt Nam được thống nhất viết bằng chữ quốc ngữ.

Văn học dân gian là nền tảng của văn học viết, là chặng đầu của nền văn học dân tộc. Khi chưa có chữ viết, nền văn học Việt Nam chỉ có văn học dân gian; khi có chữ viết, nền văn học Việt Nam mới bao gồm hai bộ phận: văn học dân gian và văn học viết.

Văn học viết chịu ảnh hưởng của văn học dân gian về nhiều phương diện, từ nội dung tư tưởng đến hình thức nghệ thuật. Văn học viết cũng có tác động trở lại đối với văn học dân gian trên một số phương diện. Mối quan hệ giữa văn học dân gian với văn học viết cũng như vai trò, ảnh hưởng của văn học dân gian đối với văn học thể hiện trọn vẹn hơn cả ở lĩnh vực sáng tác và ở bộ phận thơ văn quốc âm.

Văn học dân gian Việt Nam cũng như văn học dân gian của nhiều dân tộc khác trên thế giới có những thể loại chung và riêng hợp thành một hệ thống. Mỗi thể loại phản ánh cuộc sống theo những nội dung và cách thức riêng. Hệ thống văn học dân gian Việt Nam gồm có: sử thi, truyền thuyết, thần thoại, truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn, truyện cười, tục ngữ, câu đố, ca dao, vè, thơ, chèo,...

Văn học dân gian[sửa | sửa mã nguồn]

Bài chi tiết: Văn học dân gian Việt Nam

Văn học dân gian là sáng tác nghệ thuật truyền miệng của các tầng lớp dân chúng, phát sinh từ thời công xã nguyên thủy, phát triển qua các thời kỳ lịch sử cho tới ngày nay.

Ba thuật ngữ sau đây được xem là tương đương: Văn học dân gian, sáng tác nghệ thuật truyền miệng của nhân dân, folklore ngôn từ (folklore văn học).

• Tính nguyên hợp: Biểu hiện ở sự hòa lẫn những hình thức khác nhau của ý thức xã hội trong các thể loại. Văn học dân gian không chỉ là nghệ thuật ngôn từ thuần túy mà là sự kết hợp của nhiều phương tiện nghệ thuật khác nhau, tồn taị dưới 3 dạng: ẩn (tồn tại trong trí nhớ của tác giả dân gian), cố định (tồn tại bằng văn tự) và hiện (tồn tại thông qua diễn xướng).
• Tính tập thể: Văn học dân gian là sáng tác của nhân dân, nhưng không phải tất cả nhân dân đều là tác giả. Tính tập thể thể hiện chủ yếu trong quá trình sử dụng tác phẩm.
• Tính truyền miệng: Văn học dân gian được lưu truyền từ đời này qua đời khác thông qua hình thức truyền miệng (kể chuyện).
• Tính dị bản: Văn học dân gian là sáng tác tập thể và nó không được cố định trong một văn bản, nên khi lưu truyền sang các vùng không gian khác nhau thì nó dần dà thay đổi.

Các đặc trưng trên có liên quan chặt chẽ với nhau. Tạo ra nét đặc trưng của Văn học dân gian so với văn học viết.

Văn học viết[sửa | sửa mã nguồn]

Áng văn Nôm Truyện Kiều bản Chiêm Vân Thị dưới tựa Thúy Kiều Truyện tường chú viết bằng kiểu chữ lệ thư do Bộ Giáo dục Việt Nam Cộng hòa xuất bản năm 1967.

Một số tác phẩm văn học trung đại Việt Nam: Đại Việt sử ký toàn thư, Quốc âm Thi tập, Hồng Đức Bản đồ(từ trái sang phải).

Xem thêm bài Lịch sử các loại chữ viết Việt Nam

Khác với văn học dân gian, văn học viết hình thành đã "mở ra một thời kỳ lịch sử mới, oanh liệt, rực rỡ" (Đặng Thai Mai). Sự va chạm gần 10 thế kỷ giữa nền Hán học và văn hóa dân gian Việt tuy có phần làm văn hóa, tín ngưỡng, phong tục cũng như nghệ thuật của dân tộc Việt bị "sứt mẻ, mất mát" nhưng cũng tác động không nhỏ đến sự ra đời và phát triển của văn học viết.

Nhiều phát hiện mới của khảo cổ học chứng minh từ thời đại Hùng Vương, người Việt đã có nền văn hóa với nhiều nét cá tính khá rõ rệt, thể hiện qua nhiều thần thoại và truyền thuyết. Tiếp theo một thời gian dài tiếp xúc với nền văn hóa Trung Quốc tiên tiến hơn nhiều mặt, người Việt đã biết cách chuyển hóa chữ Hán trên nền tảng văn hóa Việt, đọc theo thanh điệu của tiếng Việt mà vẫn hiểu được một cách chính xác các giá trị tư tưởng, văn hóa, triết học của Trung Quốc lẫn của người Việt.

Từ truyền thống văn hóa có sẵn, Hán học tiếp sức cho người Việt hình thành nền văn học độc lập của dân tộc và là nền tảng, cơ sở để sáng tạo ra chữ viết đầu tiên: chữ Nôm.

Sự thịnh vượng của Hán học thời kỳ nước Việt giành được quyền tự chủ so với thời kỳ nội thuộc cho thấy tính trang trọng, thâm trầm của loại chữ viết này rất phù hợp với kiểu nhà nước phong kiến và ý thức hệ Nho giáo lúc bấy giờ. Thời kỳ này, trường học, khoa thi đều dùng chữ Hán như "phương tiện giao tế tao nhã" để ghi chép lịch sử, truyền đạt ý chỉ, thể hiện quan hệ, tình cảm vua-tôi và các tầng lớp nho sĩ. Cùng với những thăng trầm của lịch sử, văn học viết dần có được những vận hội mới, tạo được vị trí độc lập của mình sau thời gian dài văn-sử-triết bất phân. 3 dòng tư tưởng Nho-Phật-Lão trở thành nguồn cảm hứng cho văn chương học thuật. Bên cạnh đó, đời sống tích cực gần thiên nhiên của con người thời kỳ này còn mang lại cho văn học nhiều ẩn dụ cao nhã nhưng cũng rất nhân tình.

Về mặt thể loại, hình thức; văn học viết thời kỳ đầu chủ yếu là thơ với hai loại: cổ thể và cận thể - tôn trọng khuôn phép mẫu mực của thơ ca Trung Quốc; ngoài ra theo Dương Quảng Hàm (trong quyển Văn học Việt Nam) thì văn viết trong thời kỳ đầu "có nhiều thể, nhưng có thể chia ra làm ba loại lớn" gồm:

• Vận văn: tức loại văn có vần
• Biền văn: tức loại văn không có vần mà có đối (như câu đối)
• Tản văn hoặc văn xuôi: tức loại văn không có vần mà cũng không có đối.