Trong bài thơ Thu điếu của Nguyễn Khuyến, hai câu thơ đã để lại trong em nhiều ấn tượng sâu sắc là
“Tựa gối ôm cần lâu chẳng được
Cá đâu đớp động dưới chân bèo”
Hình ảnh “tựa gối ôm cần” gợi ra dáng vẻ ung dung, thảnh thơi của nhà thơ bên cạnh hồ thu tĩnh lặng. Đó không chỉ là cảnh câu cá bình dị mà còn là sự gửi gắm tâm hồn của một người nghệ sĩ sống hòa hợp với thiên nhiên. Câu thơ thứ hai với âm thanh “cá đâu đớp động” khẽ làm xao động mặt nước vốn tĩnh lặng, tạo điểm nhấn độc đáo cho bức tranh thu. Tiếng cá đớp mồi rất nhỏ nhưng trở thành một chi tiết gợi cảm, khiến không gian thu càng thêm tĩnh mịch. Qua đó, ta cảm nhận được sự tinh tế trong cảm nhận của Nguyễn Khuyến trước cảnh vật quê hương. Đồng thời, dáng vẻ thong dong ấy cũng gợi lên tâm trạng ẩn chứa nỗi buồn, sự uẩn khúc của một nhà nho trước thời thế. Hai câu thơ vừa vẽ nên cảnh thu thanh bình vừa bộc lộ tâm hồn trong sáng, chan chứa tình yêu quê hương của tác giả.
“Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.”
Nguyễn Khuyến đã chọn những chi tiết rất tiêu biểu cho mùa thu xứ Bắc (ao thu, gió thu, trời thu). Ao thu là thứ ao rất riêng chỉ mùa thu mới xuất hiện. Nguyễn Khuyến đã ghi nhận được hai đặc trưng của ao thu là lạnh lẽo và trong veo – ao lạnh nước yên, trong đến tận đáy. Ao là nét thường gặp trong thơ Nguyễn Khuyến, nói đến ao là gợi đến một cái gì rất gần gũi, thân quen, tâm hồn Nguyễn Khuyến là thế: thân mật, bình dị, chân thành với hồn quê. Trời thu trong xanh cũng là hình quen thuộc trong thơ Nguyễn Khuyến. Bầu trời thu xanh ngắt xưa nay vẫn là biểu tượng đẹp của mùa thu. Những án mây không trôi nổi bay khắp bầu trời mà lơ lửng. Xanh ngắt trong thơ Nguyễn Khuyến là xanh trong, tinh khiết đến tuyệt đối, không hề pha lẫn, không hề gợn tạp. Đường nét chuyển động nhẹ nhàng, mảnh mai, tinh tế: hơi gợn tí, khẽ đưa vèo, mây lơ lửng, đường bao thanh mảnh của rặng trúc, đường gợn của lượn sóng ao thu. Cảnh vật toát lên sự hài hòa, xứng hợp: Ao nhỏ – thuyền bé; gió nhẹ – sóng gợn; trời xanh – nước trong; khách vắng teo – chủ thể trầm ngâm tĩnh lặng.