Câu 1.
Từ “lá” mang nghĩa gốc (lá – phần phụ của cây, mọc ở cành): D. lá sung.

• “lá phổi” và “lá gan” là cách gọi ẩn dụ cho các thùy cơ quan (nghĩa chuyển).
• “lá thư” là ẩn dụ gọi tờ giấy (nghĩa chuyển).

Câu 18.

Hãy xếp các câu sau vào hai nhóm:

• Nhóm A (từ in đậm mang nghĩa gốc)
• Nhóm B (từ in đậm mang nghĩa chuyển)

Giả sử mỗi câu được in đậm ở từ khoá như sau (các từ khoá được bôi đậm trong bài gốc):

1. “Cây đa đầu làng tỏa bóng mát cho chúng em chơi đùa.”
2. “Những chú chim hải âu đang đậu trên mũi tàu.”
3. “Quả na chín đã mở mắt.”
4. “Thu được tận mắt nhìn thấy chú hươu cao cổ trong buổi đi chơi ở sở thú.”
5. “Bà để dành cho bé quả na ngọt lịm.”
6. “Ngoài sân, bà đang quét lá rụng.”

• Nhóm A (nghĩa gốc)
• 1. “Cây đa đầu làng…”
  2. • “đầu làng” ở đây chỉ vị trí “phía trước, cuối đầu của xóm, thôn” (đầu = phần vị trí, không phải “đầu người”).
  3. “Thu được tận mắt nhìn thấy chú hươu…”
  4. • “mắt” ở đây là bộ phận để nhìn, tức là nghĩa đen “mắt con người.”
  5. “Ngoài sân, bà đang quét lá rụng.”
  6. • “lá” ở đây là lá cây rụng (mang nghĩa đích thực của “lá”).
• Nhóm B (nghĩa chuyển)
• 1. “Những chú chim hải âu đang đậu trên mũi tàu.”
  2. • “mũi” gốc là “phần nhô ra phía trước (mũi người, mũi vật)”; ở đây dùng để chỉ phần đầu tàu (nghĩa ẩn dụ, chuyển sang tàu biển).
  3. “Quả na chín đã mở mắt.”
  4. • “mắt” gốc là cơ quan nhìn; ở đây nói “quả na có ‘mắt’ (những khe nứt) hé mở” (ẩn dụ, vì thực chất quả không có đôi mắt).
  5. “Bà để dành cho bé quả na ngọt lịm.”
  6. • “lịm” gốc có nghĩa “hơi ngạt, mềm oặt” (ví dụ “lịm đi vì đau”); ở đây dùng để nhấn mạnh độ ngọt (ẩn dụ).

Câu 19.

Giả sử từ in đậm trong mỗi câu là:

1. “Chúng tôi đã có cơ hội được đến thăm mũi đất Cà Mau.”
2. “Hôm qua, Xuân bị ngã gãy tay.”
3. “Ánh hoàng hôn nhuộm hồng mặt biển.”
4. “Bạn Nhung là học sinh đứng đầu lớp về kết quả học tập.”
5. “Mắt bà đỏ hoe, hấp háy.”
6. “Bé Bin đang tập nói, tập đi, cái đầu lúc nào cũng lắc lắc rất đáng yêu.”

• Câu có từ in đậm mang nghĩa chuyển
• 1. “Chúng tôi đã… đến thăm mũi đất Cà Mau.”
  2. • “mũi” gốc là bộ phận trên khuôn mặt (mũi người), ở đây dùng nghĩa “mỏm, điểm nhô ra của đất” (nghĩa chuyển).
  3. “Bạn Nhung là học sinh đứng đầu lớp…”
  4. • “đầu lớp” gốc là phần đầu cơ thể; ở đây chỉ “xếp vị trí đầu bảng” (nghĩa chuyển).
• Câu có từ in đậm mang nghĩa gốc
• 1. “Hôm qua, Xuân bị ngã gãy tay.”
  2. • “tay” ở đây chỉ bộ phận trên cơ thể, nghĩa đen.
  3. “Ánh hoàng hôn nhuộm hồng mặt biển.”
  4. • “mặt biển” là bề mặt của biển, nghĩa đích thực “mặt” (mặt phẳng).
  5. “Mắt bà đỏ hoe, hấp háy.”
  6. • “mắt” ở đây là đôi mắt thật, nghĩa đen.
  7. “Bé Bin… cái đầu… rất đáng yêu.”
  8. • “đầu” ở đây cũng chỉ phần đầu cơ thể, nghĩa gốc.

Câu 20.

Từ in đậm trong mỗi câu (giả sử) là:

1. “Em vừa tham gia cuộc thi chạy bền của trường.”
2. “Cụ bà đã đi từ hôm qua rồi.”
3. “Sau cơn mưa, con đường trở nên lầy lội, khó đi.”
4. “Em bé tròn xoe đôi mắt nhìn mọi người xung quanh.”
5. “Mẹ ốm nên nó phải chạy tiền mua thuốc.”
6. “May quá, chiếc xe đứng lại rồi.”

• Nghĩa gốc
• 1. “Em… thi chạy bền…” → “chạy” là chạy bộ (nghĩa đích thực).
  2. “Cụ bà đã đi từ hôm qua rồi.” → “đi” nghĩa đích thực “rời khỏi, di chuyển”.
  3. “Sau cơn mưa, con đường trở nên lầy lội…” → “đường” là bề mặt giao thông (nghĩa gốc).
  4. “Em bé… đôi mắt nhìn…” → “mắt” là bộ phận thị giác (nghĩa đích thực).
• Nghĩa chuyển
• 1. “Mẹ ốm nên nó phải chạy tiền mua thuốc.” → “chạy tiền” nghĩa là “đi gom, đi lo liệu tiền”, không phải chạy bộ.
  2. “May quá, chiếc xe đứng lại rồi.” → “đứng xe” dùng nghĩa bóng “dừng hẳn, ngừng hoạt động” (vì gốc “đứng” chỉ hoạt động đứng thẳng).

Câu 21.

Phân tích nghĩa của từ “mắt” và xác định đâu là nghĩa gốc, đâu là nghĩa chuyển

a. “Mắt em bé rất to và sáng.”
b. “Mắt bão đang tiến vào đất liền.”
c. “Chiếc kim này có mắt rất nhỏ.”

1. a. “Mắt em bé” → chỉ cơ quan để nhìn (nghĩa gốc).
2. b. “Mắt bão” → chỉ tâm bão (vùng gió yếu nhất ở giữa bão); không phải mắt thật, là cách nói ẩn dụ (nghĩa chuyển).
3. c. “Mắt kim” → chỉ lỗ nhỏ (phần luồn chỉ); gọi “mắt” nhưng thực chất là lỗ, nghĩa ẩn dụ (nghĩa chuyển).

Câu 22.

Từ “đầu” có nghĩa như thế nào trong các câu sau? Hãy phân tích từng nghĩa.

a. “Đầu của em bé rất tròn.”
b. “Anh ấy đứng đầu lớp.”
c. “Họp đầu năm học.”

1. a. “Đầu của em bé” → chỉ phần đầu cơ thể (nghĩa gốc).
2. b. “Đứng đầu lớp” → chỉ xếp ở vị trí số 1, giỏi nhất; “đầu” ở đây đã chuyển nghĩa sang “vị trí thứ nhất, hàng đầu” (nghĩa chuyển).
3. c. “Họp đầu năm học” → “đầu” chỉ “phần khởi đầu, điểm mở đầu của năm học”, dùng nghĩa bóng “phần bắt đầu” (nghĩa chuyển).

Câu 23.

Giải thích nghĩa của từ “chạy” trong từng câu và cho biết đó có phải là từ đa nghĩa không.

a. “Bé chạy rất nhanh.”
b. “Đồng hồ chạy đúng giờ.”
c. “Công ty chạy theo lợi nhuận.”

1. a. “chạy” = hành động di chuyển nhanh bằng chân (nghĩa gốc).
2. b. “chạy” = máy móc vận hành, “hoạt động đúng” (ở đây đồng hồ không phải chạy bộ mà “chạy” nghĩa là hoạt động, chạy cơ) (nghĩa chuyển).
3. c. “chạy theo” = “theo đuổi, bám lấy mục tiêu” (nghĩa chuyển).

→ “chạy” ở đây có ít nhất ba nghĩa:

• Nghĩa gốc “di chuyển nhanh bằng chân.”
• Nghĩa chuyển “máy móc hoạt động.”
• Nghĩa chuyển “theo đuổi, bám theo cái gì.”

Kết luận: “chạy” là từ đa nghĩa.

Câu 24.

Từ “tay” mang nghĩa gì trong mỗi câu sau?

a. “Tay của mẹ gầy guộc.”
b. “Cô ấy là tay chơi piano chuyên nghiệp.”
c. “Anh ấy có tay nghề cao trong xây dựng.”

1. a. “Tay của mẹ” → chỉ bộ phận trên cơ thể (nghĩa gốc).
2. b. “tay chơi piano” → “tay” là cách gọi ẩn dụ cho “người có kỹ năng, chuyên gia” trong lĩnh vực nào đó (nghĩa chuy...