I − TRUYỆN KÍ
1. Khái niệm
2. Đặc điểm
− Tính xác thực: Đây là đặc điểm quan trọng nhất. Nhân vật và sự kiện trong truyện kí thường có nguyên mẫu ngoài đời thực, có địa chỉ, thời gian rõ ràng, không phải là sản phẩm của trí tưởng tượng thuần tuý.
− Cái "tôi" trần thuật: Trong truyện kí, người kể chuyện thường xuất hiện trực tiếp (xưng "tôi") với tư cách là người chứng kiến hoặc người trong cuộc, giúp tăng độ tin cậy và tính biểu cảm cho tác phẩm.
− Sự kết hợp giữa tự sự và trữ tình: Bên cạnh việc kể lại sự việc, tác giả thường lồng ghép những suy ngẫm, cảm xúc và đánh giá cá nhân về con người và thời đại.
II − SỰ KẾT HỢP GIỮA PHI HƯ CẤU VÀ HƯ CẤU TRONG KÍ
1. Yếu tố phi hư cấu
− Định nghĩa: Là những yếu tố dựa trên sự thật khách quan, những gì đã và đang diễn ra trong thực tế.
− Biểu hiện:
2. Yếu tố hư cấu
− Định nghĩa: Trong kí, hư cấu không phải là "xuyên tạc sự thật" hay "bịa đặt hoàn toàn". Hư cấu ở đây là sự sáng tạo nghệ thuật dựa trên chất liệu thực tế.
− Biểu hiện:
+ Tái hiện đối thoại: Tác giả không thể nhớ chính xác từng lời nói từ nhiều năm trước, nên họ dùng hư cấu để viết lại lời thoại sao cho phù hợp với tính cách nhân vật và ngữ cảnh.
+ Miêu tả tâm trạng: Tác giả dùng trí tưởng tượng để thâm nhập vào thế giới nội tâm của nhân vật hoặc tái hiện lại những cảm xúc của chính mình một cách sinh động hơn.
+ Sắp xếp tình tiết: Lựa chọn, cắt gọt và tổ chức lại các sự kiện có thật theo một mạch cảm xúc hoặc ý đồ nghệ thuật để câu chuyện hấp dẫn, có nhịp điệu.
+ Sử dụng các biện pháp tu từ: So sánh, ẩn dụ, nhân hoá để làm cho hiện thực trở nên lung linh, giàu sức gợi cảm.
3. Mối quan hệ giữa phi hư cấu và hư cấu
− Sự tương hỗ: Phi hư cấu là "bộ khung", là cái gốc của sự thật; còn hư cấu là "gia vị", là sắc màu nghệ thuật.
− Nguyên tắc:
Trong kí, hư cấu phải phục vụ cho việc làm nổi bật bản chất của sự thật. Nếu hư cấu quá đà làm sai lệch bản chất sự việc, tác phẩm sẽ chuyển sang thể loại truyện hư cấu (tiểu thuyết, truyện ngắn) chứ không còn là kí.
III − LỖI VỀ THÀNH PHẦN CÂU VÀ CÁCH SỬA
Lỗi về thành phần câu là các lỗi liên quan đến các thành phần câu như chủ ngữ, vị ngữ, trạng ngữ,... Sau đây là một số kiểu lỗi về thành phần câu và cách sửa.
1. Thiếu thành phần câu
* Thiếu thành phần chủ ngữ
− Biểu hiện: Câu chỉ có vị ngữ hoặc thành phần phụ, không xác định được ai/ cái gì thực hiện hành động.
− Ví dụ:
+ Câu văn sai: Đi trên đường, thấy cảnh vật thật đẹp. → Không biết ai "đi trên đường".
+ Cách sửa: Bổ sung chủ ngữ. → Tôi đi trên đường và thấy cảnh vật thật đẹp.
* Thiếu thành phần vị ngữ
− Biểu hiện: Người viết chỉ mới nêu ra chủ ngữ và các thành phần phụ (định ngữ) kéo dài mà chưa nêu hành động hoặc trạng thái của chủ ngữ đó.
− Ví dụ:
+ Câu văn sai: Hình ảnh người chiến sĩ cộng sản kiên trung, bất khuất trong chốn ngục tù tối tăm. → Phân tích: Cả cụm từ trên chỉ là một cụm danh từ đóng vai trò chủ ngữ. Chưa có vị ngữ để biết hình ảnh đó "như thế nào" hoặc "làm gì".
+ Cách sửa: Bổ sung vị ngữ → Hình ảnh người chiến sĩ cộng sản kiên trung, bất khuất trong chốn ngục tù tối tăm đã để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng người đọc.
* Thiếu cả thành phần chủ ngữ và vị ngữ
− Biểu hiện: Câu chỉ có một cụm từ không thể hiện được cấu trúc đầy đủ.
− Ví dụ:
+ Câu sai: Trên nền trời xanh bao la của những ngày thu tháng Tám lịch sử. → Đây mới chỉ là thành phần trạng ngữ chỉ nơi chốn/ thời gian.
+ Cách sửa: Bổ sung chủ ngữ, vị ngữ → Trên nền trời xanh bao la của những ngày thu tháng Tám lịch sử, những lá cờ đỏ sao vàng tung bay phấp phới.
2. Không phân định rõ các thành phần câu
− Đặc điểm: Các thành phần trong câu (chủ ngữ, vị ngữ, phụ ngữ) bị chồng chéo, đan xen không rõ ràng, khiến người đọc không biết đâu là ý chính, đâu là ý phụ.
− Ví dụ:
+ Câu sai: Tác phẩm cho ta thấy sự hi sinh cao cả của người mẹ làm cho tôi rất xúc động. → Chi tiết "làm cho tôi rất xúc động" bị lửng lơ. Không rõ "cái gì" làm tôi xúc động: "Tác phẩm" hay "sự hi sinh"? Câu bị nhập nhằng về cấu trúc.
+ Cách sửa: Tách câu hoặc dùng từ nối để phân định rõ.
++ Cách 1: Tác phẩm cho ta thấy sự hi sinh cao cả của người mẹ. Điều đó làm cho tôi rất xúc động.
++ Cách 2: Sự hi sinh cao cả của người mẹ trong tác phẩm làm cho tôi rất xúc động.
3. Sắp xếp sai trật tự thành phần câu
− Đặc điểm: Các thành phần câu không được sắp xếp theo một logic hợp lý về thời gian, thứ quan trọng hoặc quan hệ nhân quả, dẫn đến câu văn lủng củng hoặc sai nghĩa.
− Ví dụ:
+ Câu sai: Ông không chỉ tặng sách cho tôi mà còn rất quý tôi. → Lẽ thường, vì "quý" nên mới "tặng sách". Sắp xếp như trên làm giảm mức độ tình cảm.
+ Cách sửa: Sắp xếp lại theo quy luật logic hoặc nhấn mạnh. → Ông không chỉ quý tôi mà còn tặng cho tôi những cuốn sách quý.
