II. Khám phá văn bản
3. Diễn biến tâm trạng của nhân vật
* Việc trao duyên này vô cùng quan trọng với Kiều, tác động đến tâm lí và hành vi của nàng, khiến nàng có diễn biến tâm trạng vô cùng phức tạp, thay đổi liên tục.
* Sự thay đổi trong tâm trạng của Kiều:
– Trước khi trao kỉ vật:
+ Kiều một mình đắm chìm trong trạng thái bối rối, thao thức, dằn vặt cao độ:
++ Từ "bàn hoàn" được sử dụng rất đắt, thể hiện rõ tâm trạng day dứt, vương vấn, luẩn quẩn trong suy tư, không dứt ra được.
++ Cụm từ giàu sức gợi "dầu chong trắng đĩa" thể hiện khoảng thời gian kéo dài, trong những đêm khuya khoắt, Thuý Kiều thức trắng, không ngủ được vì tâm trạng rối bời, nặng nề.
++ Cụm từ "lệ tràn thấm khăn" gợi nên những giọt nước mắt không ngừng chảy, thấm ướt khăn, diễn tả nỗi đau tột cùng, không thể kìm nén của nàng.
+ Khi cơ hội đến từ lời hỏi han, ân cần của Vân, Kiều dù còn "thẹn thùng" với việc trái với đạo lý thông thường nhưng đã nói hết sự khó xử của mình. Sau đó, nàng nhờ cậy tha thiết: Keo loan chắp mối tơ thừa mặc em. Lời khẩn cầu đầy khéo léo của Kiều đã khiến Vân không thể chối từ: "cậy em", "lạy", "thưa".
++ Từ "cậy" được dùng đã thể hiện sự khẩn khoản, tha thiết, đặt niềm tin của mình vào em gái để trao gửi tình yêu thương cho em. Tuy nhiên, từ này cũng góp phần bộc lộ sự yếu đuối, bất lực của Thuý Kiều khi đành trao duyên của mình, nhờ em trả nghĩa cho chàng Kim.
++ Hành động "lạy", "thưa" cho thấy Thuý Kiều đã đảo ngược vai vế giữa hai chị em bởi nàng đang là người nhờ em một việc rất lạ lùng, trông cậy cả vào em.
+ Không chỉ vậy, Kiều vô cùng đau xót cho thân phận mình, nàng chấp nhận trao đi tình duyên dang dở, vừa thương em lại vừa thương chính mình:
++ Hình ảnh ẩn dụ đứt gánh tương tư đầy xót xa, thể hiện sự tan vỡ, không thể hàn gắn.
++ Cụm từ tơ thừa – phần dư của mối tình đã lỡ đã thể hiện mong muốn Thuý Vân tiếp nối mối duyên dở dang của nàng Kiều.
+ Thuý Kiều còn bày tỏ nỗi nhớ tiếc khôn nguôi về mối tình còn dang dở, nỗi đau đớn cho thân phận bạc bẽo và ý thức về bi kịch của bản thân:
++ Hồi tưởng về những kỉ niệm đẹp đẽ, thơ mộng với Kim Trọng: Kể từ khi gặp chàng Kim,/ Khi ngày quạt ước, khi đêm chén thề. => Tình yêu đôi lứa nồng nàn với những lời thề nguyền khiến cho Kiều càng nhớ càng đau đớn.
++ Xót xa cho sự hi sinh, phận bạc của mình khi tai ương đổ xuống gia đình: Sự đâu sóng gió bất kì,/ Hiếu tình khôn dễ hai bề vẹn hai => Đứng trước tai ương của gia đình, nàng bị đặt vào tình huống khó xử, một bên là hiếu, một bên là tình. Cuối cùng, Kiều đành phải chọn chữ hiếu mà bỏ lại chữ tình.
++ Kiều ý thức rõ về nghịch cảnh trớ trêu của bản thân. Để Vân đồng ý, nàng đã khơi gợi sự đồng cảm, thuyết phục em bằng các lý lẽ khéo léo.
– Khi trao kỉ vật:
+ Kiều gọi tên rõ từng kỉ vật một: chiếc vành, bức tờ mây, phím đàn, mảnh hương nguyền... => Đều là những kỉ vật vô giá với nàng, là chứng nhân cho mối tình đẹp giữa nàng với Kim Trọng. Nàng phải vượt qua sự dằn vặt, lưu luyến mà trao kỉ vật đi.
+ Hình dung mai sau mình trở về như một hồn ma trong gió và cầu xin một niềm cảm thương, một ân huệ khiêm nhường nhất.
– Sau khi trao kỉ vật:
+ Trao đi kỉ vật, nàng càng nghĩ nhiều đến Kim Trọng và tình yêu; nghĩ đến phận mình, tột cùng đau khổ, dằn vặt trước sự thật phù phàng, mất mát không thể bù đắp:
++ Cách sử dụng từ Hán Việt (tình quân) thể hiện sự trân trọng, tôn kính với người yêu.
++ Các thành ngữ dân gian như phận bạc như vôi, nước chảy hoa trôi đã diễn tả rõ số phận hẩm hiu, mong manh, phó mặc cho cuộc đời của người con gái bạc phận.
+ Nức nở gọi tên Kim Trọng, như lời vĩnh biệt xót xa, thống thiết: Ôi Kim lang! Hỡi Kim lang!
+ Tinh thần rã rời, thể xác không còn sức lực khiến nàng Kiều ngất đi: Một hơi lặng ngắt đôi tay giá đồng.
=> Dành hết sự tỉnh táo cuối cùng để hoàn thành việc "trao duyên", đau khổ tột cùng, xót thương cho mối tình của mình.
4. Nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật
– Trong lời thoại của Thuý Kiều có sự chuyển đổi đột ngột đối tượng liên tục. Điều này cho thấy sự tài tình trong việc sử dụng ngôn ngữ nửa đối thoại của tác giả Nguyễn Du.
=> Dạng lời thoại nửa trực tiếp thể hiện tâm trạng phức tạp của Thuý Kiều trong cuộc "trao duyên.
– Quan tâm miêu tả trực tiếp nội tâm nhân vật: Đi sâu vào suy nghĩ, cảm xúc của nhân vật, khắc hoạ những gì Thuý Kiều đang nghĩ, đang cảm nhận.
+ Nỗi riêng riêng những bàn hoàn: Diễn tả trạng thái day dứt, trăn trở không dứt trong Kiều khi phải đưa ra quyết định trao duyên đầy khó khăn.
+ Rằng: Lòng đương thổn thức đầy: Nói rõ sự đau khổ, rối bời, nghẹn ngào trong lòng nàng Kiều.
+ Hở môi ra cũng thẹn thùng, Để lòng thì phụ tấm lòng với ai!: Bộc lộ trực tiếp trạng thái giằng xé nội tâm giữa sự mặc cảm và ý thức trách nhiệm.
− Miêu tả cử chỉ, hành động, trạng thái của Thuý Kiều để bộc lộ tâm lí:
+ Hình ảnh tả thực dòng nước mắt không ngừng chảy: Lệ tràn thấm khăn.
+ Hành động lạy và thưa của nàng Kiều với Thuý Vân: Thể hiện sự hạ mình, sự tủi nhục và bất lực của người con gái khi phải tự tay đoạn tuyệt tình duyên.
− Ngôn ngữ, giọng điệu và hình ảnh thơ:
+ Hệ thống ngôn ngữ giàu tính biểu cảm và nhiều từ láy:
++ Các từ ngữ bàn hoàn, thổn thức, thẹn thùng, sóng gió,... diễn tả sắc thái cảm xúc, tâm trạng một cách tinh tế và sinh động.
++ Các từ láy dàu dàu, hiu hiu gợi cảm giác buồn bã, day dứt của Thuý Kiều.
+ Hệ thống thành ngữ, điển cố và hình ảnh ước lệ: Dầu chong trắng đĩa, Đứt gánh tương tư, Phận bạc như vôi, Thịt nát xương mòn,...
− Giọng điệu biến đổi linh hoạt, khéo léo:
+ Trầm buồn, day dứt (Khi mở lời với Thuý Vân và hồi tưởng về kỉ niệm tình yêu).
+ Tha thiết, khẩn khoản (Khi trao duyện và nhờ cậy Thuý Vân).
+ Đau đớn, xót xa (Khi nói về hoàn cảnh và số phận của bản thân).
+ Ai oán, tuyệt vọng (Khi than thân, tự trách với Kim Trọng).
5. Chủ đề
− Chủ đề: Nỗi đau sâu sắc, khôn nguôi của Thuý Kiều khi phải trao duyên cho em, nhờ em trả mối duyên cho chàng Kim.
− Cơ sở xác định chủ đề:
+ Dựa vào nhan đề (Trao duyên).
+ Dựa vào nội dung của các câu thơ: Đều hướng đến làm rõ tâm trạng buồn bã, đau đớn của Kiều trong và sau cuộc trao duyên cho em.
− Vai trò của chủ đề trong việc thể hiện chủ đề chung của Truyện Kiều:
+ Là tiếng kêu đầu tiên, trước khi Kiều chuẩn bị bước vào 15 năm lưu lạc.
+ Báo hiệu một quãng đời tương lai đầy truân chuyên của một kiếp đoạn trường.
III. TỔNG KẾT
1. Nội dung
Qua đoạn trích "Trao duyên", tác giả Nguyễn Du đã khắc hoạ được bi kịch tình yêu, thân phận bất hạnh cũng như nhân cách cao đẹp của Thuý Kiều.
− Giá trị hiện thực: Cảm thương cho số phận của người phụ nữ bị hoàn cảnh xô đẩy.
− Giá trị nhân đạo: Tôn trọng vẻ đẹp nhân cách của người phụ nữ.
2. Nghệ thuật
− Khắc hoạ tâm lí nhân vật tự nhiên, tài hoa và tinh tế.
− Sử dụng kết hợp nhiều hình thức ngôn ngữ: Đối thoại, độc thoại, độc thoại nội tâm.
− Kết hợp ngôn ngữ bác học và ngôn ngữ dân gian một cách điêu luyện.
