THỜI GIAN
(Phần 1)
– Văn Cao –
I. Tìm hiểu chung
1. Tác giả
– Văn Cao (1923 – 1995) tên thật là Nguyễn Văn Cao, quê gốc ở Nam Định, sinh ra và lớn lên tại Hải Phòng.
– Ông là một nghệ sĩ đa tài, có nhiều ảnh hưởng đối với nghệ thuật Việt Nam đương đại trên nhiều lĩnh vực: âm nhạc, hội hoạ và thơ ca.
– Ông sáng tác nhiều ca khúc nổi tiếng như Thiên thai, Trương Chi, Làng tôi, Trường ca sông Lô, Mùa xuân đầu tiên,... và đặc biệt là Tiến quân ca – Quốc ca của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Về thơ, Văn Cao có các tập thơ Lá (1988), Tuyển tập thơ Văn Cao (1993),...
2. Tác phẩm
– Xuất xứ: In trong Lá, NXB Tác phẩm mới, Hội Nhà văn Việt Nam, 1988, tr.83.
– Thể loại: Thơ.
II. Tìm hiểu chi tiết
1. Tìm hiểu đặc sắc từ ngữ, hình ảnh
– Dòng thơ đầu tiên: Thời gian qua kẽ tay.
+ Hình dung về thời gian: Thời gian như một dòng nước trôi chảy không ngừng, con người không thể níu kéo, không thể nắm giữ thời gian.
+ Hình dung về mối quan hệ của thời gian và con người: Thời gian luôn là sự mất mát (qua kẽ tay), dù có muốn cũng không thể giữ lấy.
– Điểm tương đồng giữa các hình ảnh “những câu thơ”, “những bài hát” và “đôi mắt em” ở sáu dòng thơ cuối.
+ “Xanh” là hình ảnh ẩn dụ thường được dùng để chỉ:
(1) sự trẻ trung, tuổi trẻ (đầu xanh, tuổi xanh).
(2) sự bằng lòng, vừa ý, sự ưu ái, yêu mến (Bấy lâu nghe tiếng má đào/ Mắt xanh chẳng để ai vào có không?), (lời Từ Hải nói với Thuý Kiều – Truyện Kiều).
(3) khả năng phát hiện người có tài (ông ấy là người có mắt xanh, đã phát hiện và nâng đỡ nhiều nhà khoa học trẻ).
=> Các hình ảnh gợi ra tính chất trường tồn của sự sống trong nghệ thuật (câu thơ, bài hát), trong tình yêu (đôi mắt em) trước sự huỷ diệt của thời gian. => Gợi ra sự trìu mến, trân trọng của chủ thể trữ tình với nghệ thuật và tình yêu.
=> Những hình ảnh gợi cho ta nghĩ đến cái đẹp trường tồn của nghệ thuật và tình yêu, vì nó sống mãi trong tâm hồn con người.
– Điểm khác biệt giữa các hình ảnh vừa nêu (ở sáu dòng thơ cuối) và hình ảnh “những chiếc lá” (ở sáu dòng thơ đầu):
2. Tìm hiểu yếu tố tượng trưng
– Hình ảnh chiếc lá khô:
– Dòng thơ đầu tiên: Thời gian qua kẽ tay.
– Hình ảnh “tiếng sỏi trong lòng giếng cạn” (Kỉ niệm trong tôi/ Rơi/ như tiếng sỏi/ trong lòng giếng cạn):
+ “Kỉ niệm”: Kí ức đáng nhớ lưu giữ trong tâm trí. => “chất liệu” để tạo nên thế giới tinh thần, nhận thức thực tại khách quan và ý nghĩa tồn tại của cá thể.
+ “Rơi/như tiếng sỏi/trong lòng giếng cạn”: Âm thanh chát chúa, vang vọng rồi mất hút.
=> Có thể thể hiện sự suy tàn, khô hén, mất dần sức sống. Thời gian trôi đi khiến cho sự sống và cái đẹp cũng tàn phai.
Sự tương phản giữa các hình ảnh
Sáu dòng thơ đầu | Sáu dòng thơ cuối | Nhận xét |
Những chiếc lá khô | Những câu thơ/ còn xanh Những bài hát/ còn xanh | Sự tương phản: tàn phai và xanh tươi. |
Tiếng sỏi trong lòng giếng cạn | Hai giếng nước | Sự tương phản: khô cạn và tràn đầy. |
Sự tương đồng giữa các hình ảnh
Hình ảnh | Nhận xét |
Sáu dòng thơ đầu | Những chiếc lá (khô) | Tiếng sỏi trong lòng giếng cạn | Sự tương đồng: tàn úa, khô cạn, mất dàn sức sống. |
Sáu dòng thơ cuối | Những câu thơ/ còn xanh Những bài hát/ còn xanh | Những chiếc lá khô | Sự tương đồng: tươi mới, trong trẻo, tràn đầy sức sống. |
– Nhận xét, phân tích yếu tố tượng trưng trong bài thơ:
+ Hình ảnh, chi tiết cụ thể, gợi cảm (1): “khô những chiếc lá”; “tiếng sỏi trong lòng giếng cạn” => Ý nghĩa trừu tượng: Sự huỷ diệt của thời gian => Gợi ra triết lí: Thời gian có sức mạnh băng hoại vô cùng, bào mòn sự sống và kí ức.
