I − LÝ THUYẾT
1. Biện pháp tu từ lặp cấu trúc
a. Khái niệm, ví dụ
− Khái niệm: Là biện pháp tu từ sử dụng lặp lại cùng một kiểu cấu trúc câu hoặc cụm từ trong một hoặc nhiều câu liên tiếp.
− Ví dụ:
Một mùa xuân nho nhỏ
Lặng lẽ dâng cho đời
Dù là tuổi hai mươi
Dù là khi tóc bạc.
(Thanh Hải, Mùa xuân nho nhỏ)
→ Tác giả Thanh Hải sử dụng biện pháp tu từ lặp trúc trong hai dòng thơ cuối. Hai dòng thơ có cùng kiểu cấu trúc "Dù là...".
b. Tác dụng
Tác dụng của biện pháp tu từ lặp cấu trúc:
− Tạo nhịp điệu, âm hưởng, giúp văn bản trở nên mạch lạc và dễ nhớ.
− Giúp các câu, các đoạn văn có mối liên hệ chặt chẽ, tạo thành một chỉnh thể thống nhất và mạch lạc hơn.
− Tô đậm, khắc sâu một đối tượng, một ý tưởng, một cảm xúc nào đó mà tác giả muốn biểu đạt; làm cho chúng trở nên nổi bật và ấn tượng hơn.
2. Biện pháp tu từ đối
a. Khái niệm, ví dụ
− Khái niệm:
− Các dạng đối thường gặp:
+ Đối trong một cụm từ hoặc đối giữa hai vế câu.
+ Đối trong một cặp câu.
− Ví dụ:
Ao sâu nước cả, khôn chài cá
Vườn rộng rào thưa, khó đuổi gà
(Nguyễn Khuyến, Bạn đến chơi nhà)
→ Nhận xét biện pháp tu từ đối trong hai câu thơ:
+ "Ao sâu − Vườn rộng": Cùng chỉ nơi chốn.
+ "Nước cả − Rào thưa": Cùng chỉ đặc điểm.
+ "Khôn chài cá − Khó đuổi gà": Cùng chỉ khó khăn.
b. Tác dụng
Tác dụng của biện pháp tu từ đối:
− Tạo sự cân đối, hài hoà và nhịp nhàng trong câu văn, câu thơ.
− Giúp người đọc, người nghe hình dung rõ hơn về đối tượng được miêu tả, đồng thời cảm nhận được sắc thái tình cảm của tác giả.
− Làm nổi bật sự tương đồng hoặc tương phản giữa các ý, tăng sức biểu cảm.
II − THỰC HÀNH
1. Xác định và phân tích tác dụng của biện pháp tu từ lặp cấu trúc trong đoạn thơ dưới đây (trích Truyện Kiều, bản in trong Đào Duy Anh, Từ điển Truyện Kiều, Sđd, tr.671, 679, 680).
a.
Buồn trông cửa bể chiều hôm,
Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa.
Buồn trông ngọn nước mới sa,
Hoa trôi man mác biết là về đâu?
Buồn trông nội cỏ dàu dàu,
Chân mây mặt đất một màu xanh xanh.
Buồn trông gió cuốn mặt duềnh,
Ầm ầm tiếng sóng reo quanh ghế ngồi.
− Biện pháp tu từ lặp cấu trúc: "Buồn trông...".
− Tác dụng của biện pháp tu từ lặp cấu trúc:
b.
Khi tỉnh rượu lúc tàn canh,
Nghĩ mình mình lại thương mình xót xa.
Khi sao phong gấm rủ là,
Giờ sao tan tác như hoa giữa đường.
Mặt sao dày gió dạn sương,
Thân sao bướm chán ong chường bấy thân?
− Biện pháp tu từ lặp cấu trúc:
− Tác dụng:
+ Nhấn mạnh sự tương phản giữa quá khứ êm đềm, hạnh phúc và hiện tại phũ phàng, nghiệt ngã.
+ Thể hiện cảm giác bàng hoàng, đau đớn, nhục nhã của Thuý Kiều khi rơi vào lầu xanh lần thứ hai.
c.
Đã cho lấy chữ hồng nhan,
Làm cho cho hại cho tàn cho cân!
Đã đày vào kiếp phong trần,
Sao cho sỉ nhục một lần mới thôi!
− Biện pháp tu từ lặp cấu trúc ở các cụm từ "cho hại", "cho tàn", "cho cân" và cấu trúc "Đã..." ở các câu sáu.
− Tác dụng:
+ Tạo nhịp điệu, giọng điệu day dứt, đay nghiến.
+ Thể hiện nỗi cay đắng, sự bất bình, phẫn uất trước số phận oan trái, chồng chất đau khổ, bất hạnh của Thuý Kiều và trước thân phận con người.
2. Xác định và phân tích tác dụng của biện pháp tu từ đối trong các đoạn thơ dưới đây (trích Truyện Kiều, bản in trong Đào Duy Anh, Từ điển Truyện Kiều, Sđd, tr.637, 657, 689).
a.
Bóng hồng nhắc thấy nẻo xa,
Xuân lan thu cúc mặn mà cả hai.
Người quốc sắc kẻ thiên tài,
Tình trong như đã mặt ngoài còn e.
Chập chờn cơn tỉnh cơn mê,
Rốn ngồi chẳng tiện dứt về chỉn khôn.
Bóng tà như giục cơn buồn,
Khách đà lên ngựa người còn ghé theo.
Dưới dòng nước chảy trong veo,
Bên cầu tơ liễu bóng chiều thiết tha.
− Biện pháp tu từ đối trong một cụm từ hoặc một vế câu:
+ "Xuân lan thu cúc mặn mà cả hai.".
++ "Xuân lan" đối với "Thu cúc".
++ Ca ngợi vẻ đẹp của hai chị em Thuý Kiều, Thuý Vân − mỗi người một vẻ nhưng đều có cốt cách thanh nhã, kiều diễm.
+ "Người quốc sắc kẻ thiên tài,/ Tình trong như đã mặt ngoài còn e.".
++ "Người quốc sắc" đối với "Kẻ thiên tài", "Tình trong như đã" đối với "Mặt ngoài còn e".
++ Nhấn mạnh sự tương xứng và khoảnh khắc tình yêu chớm nở giữa Thuý Kiều và Kim Trọng.
+ "Rốn ngồi chẳng tiện dứt về chỉn khôn.".
++ "Rốn ngồi chẳng tiện" đối với "dứt về chỉn khôn".
++ Diễn tả tâm trạng bối rối khi chuẩn bị phải chia xa.
+ "Khách đà lên ngựa người còn ghé theo.".
++ "Khách đà lên ngựa" đối với "người còn ghé theo".
++ Khắc hoạ tâm trạng lưu luyến, vấn vương khi chia tay.
− Biện pháp tu từ đối trong một cặp câu: "Dưới dòng nước chảy trong veo,/ Bên cầu tơ liễu bóng chiều thiết tha.".
+ Biện pháp tu từ đối trong cặp câu:
++ "Dưới dòng nước" đối với "Bên cầu": Hai không gian đặt cạnh nhau, tạo sự đối xứng.
++ "Nước chảy trong veo" đối với "Liễu bóng chiều thiết tha": Một bên là vẻ đẹp trong trẻo, một bên là vẻ đẹp mềm mại trữ tình.
+ Tác dụng của phép đối trong cặp câu:
b.
Một mình nương ngọn đèn khuya,
Áo dầm giọt lệ tóc se mái sầu:
"Phận dầu dầu vậy cũng dầu,
Xót lòng đeo đẳng bấy lâu một lời!
Công trình kể biết mấy mươi,
Vì ta khăng khút cho người dở dang."
− Biện pháp tu từ đối ở các câu:
+ "Áo dầm giọt lệ tóc se mái sầu:": "Áo dầm giọt lệ" đối với "Tóc se mái sầu".
+ "Vì ta khăng khít cho người dở dang.": "Ta khăng khít" đối với "Người dở dang".
− Tác dụng của biện pháp tu từ đối:
+ Nhấn mạnh nỗi đau khổ, day dứt, mặc cảm, có lỗi của Thuý Kiều khi nghĩ về Kim Trọng và mối tình dang dở.
+ Tạo nhịp điệu cân xứng, hài hoà, đậm phong vị thơ ca cổ điển.
c.
Người về chiếc bóng năm canh,
Kẻ đi muôn dặm một mình xa xôi.
Vầng trăng ai xẻ làm đôi,
Nửa in gối chiếc nửa soi dặm trường!
− Biện pháp tu từ đối trong vế câu: "Nửa in gối chiếc nửa soi dặm trường!".
+ "Nửa in gối chiếc" (Nơi phòng khuê, tĩnh lặng, cô đơn) đối với "Nửa soi dặm trường" (Đường xa, không gian rộng mở, gian truân).
+ Một vế thuộc về người ở lại, một vế gắn với người ra đi, tạo cảm giác buồn thương, day dứt.
− Biện pháp tu từ đối trong cặp câu: "Người về chiếc bóng năm canh,/ Kẻ đi muôn dặm một mình xa xôi.".
+ Đối trong cặp câu:
++ "Người về" đối với "Kẻ đi".
++ "Chiếc bóng năm canh" đối với "Muôn dặm một mình xa xôi".
+ Tác dụng của biện pháp tu từ đối:
++ Khắc hoạ sâu sắc sự chia lìa, cảnh ngộ cách biệt giữa hai nhân vật: Một người về lẻ loi trong đêm, một người đi cô độc trên đường xa.
++ Tạo nhịp điệu cân xứng, hài hoà, đậm phong vị thơ ca cổ điển.
